"Узак жол" романы: кыскача мазмуну жана каармандары
© Фото / библиотека №13 имени С. Орозбакова
Жазылуу
Мукай Элебаевдин "Узак жол" романы — жетим калган баланын тагдыры аркылуу XX кылымдын башындагы кыргыз элинин оор турмушун, 1916-жылдагы Үркүндү, Кытайдагы качкындардын азабын жана мекенге кайтуу жолун сүрөттөгөн автобиографиялык чыгарма.
Чыгармада башкы каарман ачарчылыкта эмгектенип, бир туугандарына кам көрүп, туулган жерине жетүү үмүтүн жоготпойт. Бирок романда билим алуу жолу толук баяндалбайт. Каармандын аман калуу жана мекенге кайтуу сапары — чыгарманын сюжети; Мукай Элебаевдин кийин окуп, жазуучу болуп жетилиши анын өмүр баянынын кийинки бөлүгү болуп саналат.
Чыгарма жөнүндө кыскача маалымат
"Узак жол" 1934-1935-жылдары жазылып, биринчи китеби 1936-жылы жарык көргөн. Ал кыргыз профессионал прозасынын калыптанышындагы маанилүү чыгармалардын бири. Романдын күчү — турмушту жасалмалабай, күнүмдүк көрүнүштөр, адамдардын мүнөзү жана ички сезими аркылуу берүүдө. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин "Билим булагы" ресурсунда чыгарма автобиографиялык роман катары көрсөтүлөт. Эл башынан өткөргөн окуялар өспүрүм баланын тагдыры аркылуу көркөм жалпыланып берилет.
Автор, баяндоочу жана башкы каарман
Бул үч түшүнүктү аралаштырбоо керек.
Автор — Мукай Элебаев. Ал өз турмушунан алынган окуяларды жылдар өткөн соң тандап, иреттеп, көркөм чыгармага айландырган жазуучу.
Баяндоочу — чыгармадагы "мен". Окурман окуяларды анын көзү, эс тутуму жана баасы аркылуу көрөт. Баяндоодо баланын ошол учурдагы сезими менен өткөндү эстеген жетилген адамдын ой жүгүртүүсү айкалышат.
Көркөм каарман — окуянын ичинде жашаган жетим бала. Романда башкы каармандын аты түздөн-түз Мукай деп аталбайт. Ал — жазуучунун балалык тагдырынын негизинде түзүлгөн көркөм образ. Түшүндүрүүдө аны шарттуу түрдө бала Мукай деп атоого болот, бирок ал автордун документалдык көчүрмөсү эмес. Демек, "Узак жол" — автобиографиялык роман, расмий өмүр баян да, күндөлүк да эмес.
"Узак жол" романынын кыскача мазмуну
Эненин өлүмү жана жетимдиктин башталышы
Роман Чоң-Таштагы жакыр үй-бүлөнүн кайгылуу күнү менен башталат. Ооруп жаткан эне каза болуп, алты бала жетим калат. Эң улуусу — Алмакан. Андан кийинкилери — баяндоочу, Беккул, Эшбай, Ашымкан жана эң кичүүсү Бекдайыр. Баяндоочу бала ошол учурда 11 жашта экенин айтат.
Балдарга Элебайдын бир тууганы Элебестин аялы Бурмаке көз болот. Элебес Кызыл-Кыяда (Каркыра жарманкесинен элүү чакырымдай бери жайгашкан чоң ашуу) жолчу эле. Ачарчылыктан алсыган балдар келте менен оорушат. Бурмаке жалгыз өзү алардын жанында калып, суу берип, колдон келишинче багат.
Айыккандан кийин баланы таенеси Кең-Сууга алып кетет. Таятасы мурда эле каза болгон; таятасынын бүлөсү, айрыкча таякелери малдуу болгону менен жетим бала ал үйдөн мээрим көрбөйт. Козу кайтарып, ар кандай жумуш аткарат. Бир нече айдан кийин Элебес аны кайра Кызыл-Кыяга алып келет. Бала келгенде атасы катуу ооруп жаткан болот, көп өтпөй ал да каза табат. Ошентип, бир туугандар томолой жетим калат.
Малайлык жана теңсиз турмуш
Кызыл-Кыяда чоң үй-бүлө бир короодо күн көрөт. Элебес жолчу болуп, жол менен көпүрөлөрдү оңдойт жана почто өткөрөт. Келини Жанымжан Башариндин уйларын саайт. Балдар да тиричилик үчүн улам ар кандай оор жумушка тартылат. Баяндоочу уй кайтарып, талаада иштеп, отун ташыйт, ошентсе да жетиштүү тамак же кийим табылбайт.
Элебес баланы Василий аттуу орус кожоюнга малайлыкка берет. Ал бөтөн үйдө таңдан кечке уй кайтарып, өзүн туткундай сезет. Акыры кордукка чыдабай качып келет. Кийин Беккул экөө апийим талаасында иштешет. Апийимдин башына боюн жеткирүү үчүн аны эңкейтип кесишет, жаңылып сындырып алышса кожоюндардан тил угушат.
Элебайдын агасы Эстебестин жалгыз уулу Урманбеттин тагдыры баяндоочу балага жакын. Ал да жаштайынан тентип, кордук көрүп чоңойгон өжөр жигит. Урманбетти ар болуштан төрттөн солдат алуу учурунда аскерге жазып, фронт тарапка жөнөтүшөт. Бул эпизод романда кийин чыккан 1916-жылдагы кара жумушка алуу буйругунан өзүнчө берилет.
1916-жыл: көтөрүлүш жана Кытайга качуу
1916-жылы кыргыздардан согуштагы тыл жумуштарына киши алуу жөнүндө падышанын буйругу тарайт. Байлар өз балдарын тизмеден чыгарууга аракет кылып, негизги оордук кедейлерге түшөт. Элдин нааразычылыгы күчөп, көтөрүлүш башталат. Көтөрүлүштү жазалоо күчөп, аскерлер жакындаганда карапайым журт Кытайды көздөй качууга аргасыз болот.
Баяндоочунун туугандары да балдарын, азыноолок жүгүн жана калган малын алып жолго чыгышат. Тоо ашууларындагы суук, ачкачылык жана коркунуч элди алсыратат. Артынан падышанын аскерлери кууйт, чек арадан Кытайдын куралчан күчтөрү тосот. Качкындар эки оттун ортосунда калып, көп адам жолдо жана Музарт суусун кечүүдө каза табат.
Кытайдагы оор жашоо жана үй-бүлөнүн чачырашы
Кытайга өткөндөр коопсуз, ток жашоого жетпейт. Алардын малы тартылып же жолдо кырылып, баш калкалоочу жайы калбайт. Үй-бүлө Кызайлар жашаган Көк-Терек тарапта кыштайт. Баяндоочу бала отун ташып, мал багып, үймө-үй кыдырып тамак издөөгө аргасыз болот. Чала сабат болсо да Урманбеттин катын жана Кулжадагы орус консулуна жөнөтүлчү качкындардын арызын окуп берет. Арыз жоопсуз калат.
Ачарчылык, оору жана оор эмгек үй-бүлөнү улам азайтат. Бекдайыр, Элебес, Бурмаке, Токмолдо жана Бейшемби каза болушат. Жанымжан баласын алып өз туугандарына кетет, Бечел дайынсыз жоголот. Чүкөй бир уйга сатылып, Кулжада калат, Эшбай менен Ашымкан да бөтөн адамдардын колуна өтөт. Балдардын ар кимге таратылышы жетимдиктин эң оор көрүнүшүнө айланат. Баяндоочу өзү да Мамирмазиндин жана башка кожоюндардын малын багып күн өткөрөт.
Беккулду алып, мекенге кайтуу
Кийин башкы каарман бир туугандарын кайра өзүнө алып, үй-бүлөсүн чогултууга аракеттенет. Бирок Беккул менен Ашымканды кармап турган адамдар аларды бербей, бакканы үчүн акы талап кылышат. Төлөөгө эч нерсеси жок бала мүмкүнчүлүк таап, кой кайтарып жүргөн Беккулду ээрчитип кетет.
Бийлик өзгөрүп, большевиктер келгенин көрүп-уккандан кийин башкы каарман мекенине кайтууга бел байлайт. Ал Беккул экөө Караколго кой айдап бараткан соодагерге кошулуп, ачка жана жука кийимчен узак жол басат. Жапарбек — баяндоочудан бир-эки жаш улуу казак бала. Ал ырдап, жомок айтып, жолдогу балдардын көңүлүн көтөрөт.
Акыры баяндоочу менен Беккул Сары-Тологойго жетип, туугандарына жолугат. Аларды өлдү деп ойлогондор эки баланы көз жаш менен тосуп алышат. Эртеси бир туугандар Чоң-Ташты көздөй бет алат. Романдын биринчи китеби ушул жерден аяктайт.
Романдагы негизги каармандар
Каарман | Баяндоочуга байланышы | Чыгармадагы орду |
Романдагы "мен" | Баяндоочу жана башкы каарман | Окуяларды башынан өткөргөн жетим бала. Үй-бүлөнүн жана элдин трагедиясы анын көзү менен берилет. |
Атасы менен энеси | Ата-энеси | Алардын өлүмү балдарды жетим калып, өз алдынча жан сактоо күрөшүнүн башталышын шарттайт |
Беккул | Иниси | Качкын турмушту агасы менен өткөрүп, аны менен мекенге кайтат |
Алмакан | Эжеси | Эне каза болгондо жетим калган алты баланын эң улуусу |
Бурмаке | Элебестин аялы | Өзү кары жана жакыр болсо да ооруп калган жетимдерге каралашат |
Элебес | Атасынын агасы | Жолчу болуп иштеген кедей тууган; жетимдер анын үй-бүлөсүнө кошулат |
Бейшемби | Элебестин уулу | Кыйын учурда балдарды таштабай алып жүргөн, чоң үй-бүлөнүн тиреги болгон адам |
Жанымжан | Бейшембинин аялы | Оор эмгек кылып үй-бүлөнү багууга катышкан аял |
Урманбет | Тууганы | Эстебестин уулу, атасы өлгөн соң Элебайдын колунда өскөн өжөр жигит |
Мамирмазин | Кытайдагы кожоюн | Жетим баланын эмгегин пайдаланган колунда бар адам |
Жапарбек | Кайтуу жолундагы жаш шерик | Ыры жана жомогу менен чарчаган балдардын көңүлүн көтөрөт |
Башкы каарманга мүнөздөмө
Романдагы "мен" — байкагыч, сезимтал жана эрте чоңойгон бала. Ал адамдардын сөзүн гана эмес, мамилесин, көз карашын жана жашырган оюн да байкайт. Ошондуктан баяндоодогу майда турмуштук деталдар чоң мааниге ээ.
Каарман эмгекчил жана чыдамкай. Ал уй, кой кайтарат, талаада иштейт, отун ташыйт, ачка болсо да жолун улантат. Бирок чыдамкайлыгы үнсүз баш ийүү эмес: адилетсиздикти сезип, кордук көрсөткөн кожоюндардан качып чыгууга аракеттенет.
Анын дагы бир негизги сапаты — бир туугандарына жоопкерчилиги. Өзү жаш жана жардамга муктаж болгонуна карабай Беккул менен Ашымканды кайра өзүнө алып, бир туугандарын чогултууга умтулат. Беккулду ээрчитип мекенге кайтышы анын чечкиндүүлүгүн, боорукерлигин жана үмүтүн көрсөтөт.
Романдын Үркүн менен байланышы
Үркүн — романдын жөн гана тарыхый фону эмес, каармандардын тагдырын түп-тамырынан өзгөрткөн негизги окуя. Падышалык бийликтин кысымы, кара жумушка алуу, байлар менен кедейлерге эки башка мамиле элдин нааразычылыгын күчөтөт. Жазалоочу аскерлерден корккон карапайым калк үйүн таштап Кытайга качууга аргасыз болот.
Баяндоочунун үй-бүлөсү көргөн азап миңдеген качкындардын жолдо өлүү, мал-мүлктөн ажыроо, бөтөн жерде ачка калуу, балдардын ар кимдин колуна түшүшү жана туугандык байланыштардын үзүлүшү сыяктуу жалпы тагдырын чагылдырат. Ошондуктан "Узак жол" тарыхый документ болбосо да, Үркүндүн адам тагдырына тийгизген таасирин жеткирген маанилүү көркөм күбөлүк. Романда улуттук трагедия баланын тагдыры аркылуу көрсөтүлөт.
Жетимдик темасы жана билимге карай оор жол
Романда жетимдик ата-энесиз калуу менен чектелбейт. Бала тамак жана кийим үчүн башкаларга көз каранды болуп, бир үйдөн экинчисине берилет; анын эмгегин арзан пайдаланып, кордошот. Балалык мал багуу, талаада иштөө жана жан сактоо менен өтөт.
Ошол эле учурда билимге умтулуунун алгачкы белгиси көрүнөт. Турат молдонун үйүндө жүргөндө кат тааныган баяндоочу үй-бүлөгө келген каттарды окуй алат. Анын чала сабаты качкындар үчүн да керектүү болот. Билим каарманды оор турмуштан дароо куткарбайт, бирок дүйнөнү түшүнүүгө жана башкаларга пайда келтирүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Мукай Элебаевдин ырааттуу билим алышы романдагы окуялардан кийин башталган. Жазуучунун өмүр баяны боюнча, ал 1920-жылы Жылуу-Булактагы сабатсыздыкты жоюу курсунда окуп, андан соң Караколдогу жетим балдар интернатына кабыл алынган. Кийин айыл чарба техникумунда жана 1926–1930-жылдары Фрунзедеги педагогикалык техникумда билим алган. Бул — романда түз көрсөтүлгөн сюжет эмес, жетим баланын келечекте жазуучу жана котормочу болуп жетилгенин түшүндүргөн биографиялык уланды. Мукай Элебаевдин билим алган жылдары жана чыгармачылык жолу тууралуу кеңири маалыматты бул жерден окууга болот.
Аталыштын мааниси жана чыгарманын негизги идеясы
"Узак жол" биринчи кезекте каармандардын Чоң-Таштан Кытайга, андан кайра мекенге чейинки азаптуу сапарын билдирет. Кеңири мааниде ал — жетим баланын тирүү калууга, кордуктан эркиндикке жана чачыраган үй-бүлөнү бириктирүүгө карай жолу. Билим алуу романдын аяктаган окуясы эмес; ал Мукай Элебаевдин кийинки өмүр баянын эске алганда гана аталыштын кошумча, символдук катмары катары чечмеленет.
Чыгарманын негизги идеясы — тарыхый трагедиянын оордугу жеке адамдардын тагдырынан көрүнгөнүндө. Мукай Элебаев Үркүндү сандар аркылуу эмес, ачка калган бала, чачыраган үй-бүлө жана мекенин эңсеген качкын аркылуу көрсөтөт. Ошол эле учурда роман адамдын үмүтү, боорукерлиги жана жашоого болгон эрки катаал шартта да толук өчпөй турганын баяндайт.
