https://sputnik.kg/20260914/zar-zaman-chygarmasynyn-mazmunu-temasy-zhana-ideyasy-1103632533.html

"Зар заман" чыгармасынын мазмуну, темасы жана идеясы

"Зар заман" чыгармасынын мазмуну, темасы жана идеясы

Sputnik Кыргызстан

Молдо Кылычтын "Зар заман" чыгармасында XIX кылымдын аягында кыргыз коомунда болгон өзгөрүүлөр, элдин оор турмушу жана адамдардын адеп-ахлагы сүрөттөлөт. 14.09.2026, Sputnik Кыргызстан

2026-09-14T18:14+0600

2026-09-14T18:14+0600

2026-09-14T18:14+0600

кыргызстан

адабият

коом

тарых

https://sputnik.kg/img/104326/65/1043266518_0:209:756:634_1920x0_80_0_0_9afba5967a115a3ac7cb8be370eacb16.jpg

Чыгармада салыктын көбөйүшү, жакырчылык, ач көздүк, туугандык мамиленин начарлашы жана өз милдетин туура аткарбаган молдолор сынга алынат. Заман өзүнөн өзү оңолбой турганы, коомдун жакшырышы үчүн адам адилеттүү, ыймандуу, эмгекчил жана башкаларга кайрымдуу болушу керектиги айтылып, бул ой эмгектин негизги идеясын түзөт."Зар заманда" башынан аягына чейин өнүккөн бир окуя же каармандар системасы жок. Бул — акындын өз доору, коом жана адам мүнөзү тууралуу ой толгоолорун бириктирген көлөмдүү санат-казал.Чыгарма кайсы доордо жаралган?Молдо Кылыч 1866-1917-жылдары жашаган жана кыргыз жазма адабиятынын башатында турган акындардын бири болгон. Ал жашаган мезгилде кыргыз жергеси Орус империясынын башкаруусуна өтүп, салттуу коомдук түзүлүш өзгөргөн. Болуштук башкаруу, падышалык мыйзам, акчалай эсеп, жалданып иштөө жана жаңы салык түшүнүгү элдин күнүмдүк турмушуна кирген. Байлар менен кедейлердин айырмасы даана көрүнгөн. Акын ушул өзгөрүүлөрдү сырттан эмес, ошол коомдун ичинде жашаган адам катары баалаган.10-класстын кыргыз адабияты боюнча окуу китебинде берилген талдоого ылайык, адабиятчы Тазабек Саманчин Молдо Кылыч "Зар заманды" 32 жашында, болжол менен 1898-жылы жаза баштаган деп эсептейт. Бирок чыгарма бир отурушта бүтпөй, кийинки жылдары толукталган болушу мүмкүн. XIX кылымдын аягында жаралып, кийин толукталган чыгарма деп көрсөтүү туура болот."Зар заман" деген ат эмнени билдирет?"Зар" сөзү муң, кайгы, арман, зарлоо деген маанилерди түшүндүрөт. Демек, "Зар заман" — адамдардын турмушу оорлоп, эл келечекке тынчсызданган кайгылуу мезгил. Аталыш акындын жеке кайгысын гана эмес, жалпы коомдун абалына болгон күйүтүн билдирет.Чыгарма санат түрүндө жазылган. Санатта акын турмуштук тажрыйбасын айтып, жакшы менен жаманды салыштырып, окурманга насаат берет. Ошондуктан "Зар замандын" мазмунун кадимки поэмадай окуялар боюнча эмес, көтөрүлгөн маселелер боюнча талдоо керек."Зар заман" чыгармасынын кыскача мазмунуЧыгарманын башында Молдо Кылыч өзүн тааныштырып, айта турган сөзү элге насаат экенин билдирет. Андан кийин жакшы жана жаман адамдын сапаттарын салыштырат. Акылдуу, токтоо, сөзүнө турган, ата-энесин сыйлаган жана элге пайдасы тийген адамды жогору баалайт. Мактанчаактыкты, жалганчылыкты, ач көздүктү, орунсуз чыр чыгарууну жана тууганга кайрымсыз болууну айыптайт.Акын коомдогу теңсиздикке өзгөчө көңүл бурат. Байлыгы болсо да зекет же кайыр бербеген адамдарды, элдин эсебинен жашаган бийлик ээлерин жана дүнүйөгө тойбогон байларды сындайт. Алык-салыктын көбөйүшү, акчанын турмушка терең кириши бей-бечараларды кыйнаганын көрсөтөт. Муну менен чыгарма ошол доордогу экономикалык өзгөрүүлөрдүн карапайым элге тийгизген таасирин чагылдырат.Казалдын дагы бир чоң бөлүгү дин жана адамдын жоопкерчилиги жөнүндө. Акын өмүрдүн убактылуу экенин, байлык менен бийлик өлгөндөн кийин керексиз болуп каларын эскертет. Адам күнөө кылбай, тобо келтирип, жакшылык жасоого тийиш деген ой айтылат. Ошол эле учурда Молдо Кылыч динди өз кызыкчылыгына пайдаланган, элден бир нерсе күтүп, бирок өздөрү айткан насаатка ылайык жашабаган молдолорду катуу сынга алат.Чыгарманын акыркы маанилүү багыты — жаңы тартипке болгон мамиле. Акын жердин каратылышына, салыктын жана бөтөн башкаруунун киришине нааразы. Бирок падышалык башкарууда мыйзам бар экенин, жумушка акы төлөнөрүн да белгилейт. Атсыз жүргөн эки дөңгөлөктүү арабаны — велосипедди көрүп таң калып, техникалык жаңылык адамды кубандырарын айтат. Демек, акын жаңы заманды толугу менен четке какпайт.Чыгарманын темасы жана негизги идеясы"Зар замандын" негизги темасы — коомдук өзгөрүү учурундагы кыргыз элинин турмушу жана адамдык сапаттардын бузулушу. Ага байланыштуу жакырчылык, салык, бийлик, дин, үй-бүлө, туугандык, өмүр менен өлүм сыяктуу бир нече кошумча тема көтөрүлөт.Негизги идеясы — коомдогу оор абалдын себебин бир гана бийликтен же бөтөн элден издөө жетишсиз. Замандын бузулушуна адамдардын ач көздүгү, адилетсиздиги, наадандыгы жана бири-бирине кайрымсыздыгы да себеп болот. Ошондуктан акын заманды оңдоону ар бир адамдын өз мүнөзүн жана жүрүм-турумун оңдоосу менен байланыштырат.Автордун өзгөрүүлөргө болгон мамилесиМолдо Кылычтын позициясы карама-каршылыктуу, бирок дал ушунусу менен баалуу. Ал мурункуларды ызааттуу, ынтымактуу жана салтты сактаган коом катары көрсөтүп, өткөн мезгилге көбүрөөк жакын турат. Жаңы заманда жердин, диндин жана адам пейилинин бузулганына кейийт. Бул жагынан "Зар заман" Калыгулдун "Акыр заман", Арстанбектин "Тар заманындагы" көтөрүлгөн теманы улантат.Бирок акын өзгөрүүлөрдүн баарын бирдей жаман дебейт. Мыйзамдын болушун, акы төлөнгөн эмгекти, шаар курууну, бак тигүүнү жана техниканын өнүгүшүн оң көрүнүш катары кабыл алат. Ошондуктан анын автордук позициясын "эскини гана жактаган" же "орус бийлигин гана айыптаган" деп түшүндүрүү туура эмес. Ал өзгөрүүнүн элге зыян келтирген жактарын сындайт, пайдалуу жактарын байкап, келечекте чыкчу жаңы нерселерге кызыгат.Диний жана адеп-ахлактык түшүнүктөрАкындын дүйнө таанымы исламдык түшүнүктөр менен тыгыз байланышкан. Ыйман адамдын ички тазалыгын, напси көзөмөлсүз каалоо менен ач көздүктү, зекет жана кайыр муктаж адамга жардам берүүнү билдирет. Тобо, күнөө, сооп, акырет түшүнүктөрү аркылуу адам ар бир иши үчүн жооп берерин эскертет.Бирок чыгарма диний үгүт менен гана чектелбейт. Бул түшүнүктөр коомдук адептин өлчөмү катары колдонулат: бай адам бөлүшүшү, молдо үлгү болушу, жаштар улууларды сыйлашы, адамдар бири-бирине зыян келтирбеши керек. Чыгармадагы аялдар жана үй-бүлөлүк мамилелер жөнүндө айрым баалар XIX кылымдагы патриархалдык түшүнүктөрдү чагылдырат. Аларды азыркы коомдун даяр эрежеси катары эмес, автор жашаган доордун көз карашы катары кабыл алуу зарыл.Чыгармадагы көркөм каражаттарМолдо Кылыч оюн таасирдүү жеткирүү үчүн салыштырууларды көп колдонот. Мисалы, "адилеттүү жакшылар — асабалуу желектей" деп, адилет адамды эл башына көрүнгөн желекке окшоштурат. "Жакшы" менен "жаман", "байыркы" менен "эмдиги" деген антитезалар чыгарманын негизги оюн ачат."Азаматтын жакшысы..." жана "азаматтын жаманы..." түрүндөгү кайталоо менен синтаксистик параллелизм санатка ыргак берет. "Жакшы чыксаң, түбөлүк жүрөсүңбү жалганда?" деген риторикалык суроо өмүрдүн убактылуулугун эске салат. Эпитеттер, гипербола жана макал-лакапка жакын кыска саптар акындын оюн эсте каларлык кылат. Чыгарманын тили оозеки поэзиянын ыргагын жазма адабияттагы коомдук талдоо менен бириктирет.Эскирген жана түшүнүүгө оор сөздөр"Зар заман" — өзгөрүү мезгилиндеги кыргыз коомунун көркөм жана адеп-ахлактык сүрөтү. Молдо Кылыч элдин жакырчылыгын, бийликтеги жана диндеги адилетсиздикти гана көрсөтпөстөн, ар бир адамдын өз жоопкерчилигин да эске салат. Чыгарманын башкы сабагы: заманга нааразы болууга болбойт, коомду оңдоо адамдын ыйманынан, акылынан, эмгегинен жана башкаларга жасаган мамилесинен башталат.

https://sputnik.kg/20161102/kep-kazyna-moldo-kylych-1030084144.html

2026

Жаңылыктар

kg_KG

кыргызстан, адабият, коом, тарых