https://sputnik.kg/20260727/birinchi-kyrgyz-agartuuchulary-tuuraluu-bayan-1102642163.html
Кыргыз агартуусунун жана илиминин башатында турган залкар инсандар
Кыргыз агартуусунун жана илиминин башатында турган залкар инсандар
Sputnik Кыргызстан
Кыргыз элинин тарыхында билим берүү тармагынын жана илимдин калыптанышы узак убакытты, бир нече тарыхый доорлорду кучагына алат. Орто кылымдардагы илимий кайра... 27.07.2026, Sputnik Кыргызстан
2026-07-27T16:49+0600
2026-07-27T16:49+0600
2026-07-27T17:10+0600
кыргызстан
билим
маданият
касым тыныстанов
ишеналы арабаев
жусуп баласагын
алиппе
https://sputnik.kg/img/07e6/05/13/1064524449_0:33:1000:596_1920x0_80_0_0_7b474bf4c1f49018f58086b49251bf0a.jpg
Кыргыз элинин тарыхында билим берүү тармагынын жана илимдин калыптанышы узак убакытты, бир нече тарыхый доорлорду кучагына алат. Орто кылымдардагы илимий кайра жаралуу мезгилинен тартып XX кылымдын башындагы улуттук ой-эстин козголушуна чейинки тарыхый жолдо улуттун маданий, руханий жана илимий пайдубалын түптөгөн залкар инсандар чыккан. Бул макалада кыргыз элинин агартуусунун, тил илиминин жана көркөм адабиятынын башатында туруп, өчпөс из калтырган улуу ойчулдар Жусуп Баласагын, туңгуч агартуучу Ишеналы Арабаев жана илимдин пайдубалын түптөгөн Касым Тыныстанов тууралуу сөз болот.Жусуп Баласагын — Чыгыш ойчулу жана философОрто кылымдардагы Карахандар каганатынын доорунда жашап өткөн улуу ойчул жана акын Жусуп Баласагын байыркы Баласагын шаарында туулган. Ал өз доорунда эң терең билимдүү инсандардан болуп, Фараб (Отрар), Кашкар жана Бухара сыяктуу белгилүү илимий-маданий борборлордон билим алган. Жусуп Баласагын араб жана фарс тилдерин жетик өздөштүргөн.Анын калемине таандык эң башкы эмгек — 1069-1070-жылдары жазылган дүйнөгө таанымал "Кутадгу билиг" ("Куттуу билим") дастаны. Бул чыгарма түрк тилинде жазылган биринчи дидактикалык поэма десек болот. Бул улуу эмгеги үчүн өкүмдар тарабынан ага "Хас Хажиб" (ордо кеңешчиси же күзөтчүлөр башчысы) деген жогорку атактуу наам берилген.Дастанда мамлекетти башкаруу, адеп-ахлак жана коомдук түзүлүш маселелери төрт негизги каармандын ортосундагы диалогдор аркылуу берилген:Ишеналы Арабаев — кыргыздын туңгуч агартуучусуКыргыз элинен чыккан туңгуч агартуучу жана коомдук ишмер Ишеналы Арабаев Күн-Батыш айылында туулган. Ал Оренбург шаарында жана Уфадагы атактуу "Галия" медресесинде билим алган.Ишеналы Арабаев улуттук билим берүүнүн пайдубалын түптөп, 1911-жылы Уфа шаарынан кыргыз балдары үчүн эң биринчи "Алиппе" китебин басып чыгарган. Ошол эле 1911-жылы Казанда анын Кемин зилзаласын баяндаган "Кысса-и-Зилзала" аттуу эмгеги жарык көргөн. Бул кыргыз тилиндеги алгачкы басма китептердин бири.Кийинчерээк бул инсан алгачкы улуттук "Эркин-Тоо" гезитин уюштурууга активдүү катышкан. Ошондой эле элдик оозеки чыгармачылыкты чогултууда зор эмгек сиңирип, "Манас" эпосун кагаз бетине жаздыруу ишин уюштурган. Ишеналы Арабаев советтик доордогу саясий репрессияга кабылып, курман болгон. Анын агартуу тармагына кошкон баа жеткис салымы бааланып, ысымы И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетине (КМУ) берилген.Касым Тыныстанов — улуттук тил илиминин негиздөөчүсүКыргыз тил илиминин негиздөөчүсү, залкар илимпоз, акын жана мамлекеттик ишмер Касым Тыныстанов Чырпыкты айылында туулган. Ал Ташкенттеги агартуу институтунда билим алып, кийин 1927-1930-жылдары Кыргыз АССРинин Эл агартуу комиссары кызматында эмгектенген.Касым Тыныстанов кыргыз жазуусун жана латын графикасына негизделген кыргыз алфавитин иштеп чыгып, туңгуч грамматиканы жана окуу китептерин жазган. Анын калеминен 1925-жылы Ташкент шаарында жарык көргөн "Касым ырларынын жыйнагы" аттуу алгачкы автордук ыр жыйнагы чыккан. Ошондой эле ал орус классиги, тамсилчи Иван Крыловдун тамсилдерин кыргыз тилине чеберчилик менен которгон.1936-жылы Касым Тыныстановго илимий эмгектери жана агартууга кошкон зор салымы үчүн кыргыз арасынан эң биринчи болуп профессор наамы ыйгарылган. Ал дагы саясий репрессиянын курмандыгы болуп, өмүрү эрте үзүлгөн. Бүгүнкү күндө Касым Тыныстановдун элеси улуттук валютада, тагыраагы, 10 сомдукта чагылдырылган.
https://sputnik.kg/20241124/zhusup-balasagyn-tuuraluu-9-fakt-1090345400.html
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
2026
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Жаңылыктар
kg_KG
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
кыргызстан, билим, маданият, касым тыныстанов, ишеналы арабаев, жусуп баласагын, алиппе
кыргызстан, билим, маданият, касым тыныстанов, ишеналы арабаев, жусуп баласагын, алиппе
Кыргыз элинин тарыхында билим берүү тармагынын жана илимдин калыптанышы узак убакытты, бир нече тарыхый доорлорду кучагына алат. Орто кылымдардагы илимий кайра жаралуу мезгилинен тартып XX кылымдын башындагы улуттук ой-эстин козголушуна чейинки тарыхый жолдо улуттун маданий, руханий жана илимий пайдубалын түптөгөн залкар инсандар чыккан. Бул макалада кыргыз элинин агартуусунун, тил илиминин жана көркөм адабиятынын башатында туруп, өчпөс из калтырган улуу ойчулдар Жусуп Баласагын, туңгуч агартуучу Ишеналы Арабаев жана илимдин пайдубалын түптөгөн Касым Тыныстанов тууралуу сөз болот.
Жусуп Баласагын — Чыгыш ойчулу жана философ
Орто кылымдардагы Карахандар каганатынын доорунда жашап өткөн улуу ойчул жана акын Жусуп Баласагын байыркы Баласагын шаарында туулган. Ал өз доорунда эң терең билимдүү инсандардан болуп, Фараб (Отрар), Кашкар жана Бухара сыяктуу белгилүү илимий-маданий борборлордон билим алган. Жусуп Баласагын араб жана фарс тилдерин жетик өздөштүргөн.
Анын калемине таандык эң башкы эмгек — 1069-1070-жылдары жазылган дүйнөгө таанымал "Кутадгу билиг" ("Куттуу билим") дастаны. Бул чыгарма түрк тилинде жазылган биринчи дидактикалык поэма десек болот. Бул улуу эмгеги үчүн өкүмдар тарабынан ага "Хас Хажиб" (ордо кеңешчиси же күзөтчүлөр башчысы) деген жогорку атактуу наам берилген.
Дастанда мамлекетти башкаруу, адеп-ахлак жана коомдук түзүлүш маселелери төрт негизги каармандын ортосундагы диалогдор аркылуу берилген:
Күнтууду — өкүмдар, адилеттүүлүктүн символу;
Айтолду — вазир, бакыт жана дөөлөттүн символу;
Огдулмуш — вазирдин уулу, акыл-эстин жана акылмандыктын символу;
Өткүрмүш — канааттануунун жана сопулуктун символу.
Ишеналы Арабаев — кыргыздын туңгуч агартуучусу
Кыргыз элинен чыккан туңгуч агартуучу жана коомдук ишмер Ишеналы Арабаев Күн-Батыш айылында туулган. Ал Оренбург шаарында жана Уфадагы атактуу "Галия" медресесинде билим алган.
Ишеналы Арабаев улуттук билим берүүнүн пайдубалын түптөп, 1911-жылы Уфа шаарынан кыргыз балдары үчүн эң биринчи "Алиппе" китебин басып чыгарган. Ошол эле 1911-жылы Казанда анын Кемин зилзаласын баяндаган "Кысса-и-Зилзала" аттуу эмгеги жарык көргөн. Бул кыргыз тилиндеги алгачкы басма китептердин бири.
Кийинчерээк бул инсан алгачкы улуттук "Эркин-Тоо" гезитин уюштурууга активдүү катышкан. Ошондой эле элдик оозеки чыгармачылыкты чогултууда зор эмгек сиңирип, "Манас" эпосун кагаз бетине жаздыруу ишин уюштурган. Ишеналы Арабаев советтик доордогу саясий репрессияга кабылып, курман болгон. Анын агартуу тармагына кошкон баа жеткис салымы бааланып, ысымы И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетине (КМУ) берилген.
Касым Тыныстанов — улуттук тил илиминин негиздөөчүсү
Кыргыз тил илиминин негиздөөчүсү, залкар илимпоз, акын жана мамлекеттик ишмер Касым Тыныстанов Чырпыкты айылында туулган. Ал Ташкенттеги агартуу институтунда билим алып, кийин 1927-1930-жылдары Кыргыз АССРинин Эл агартуу комиссары кызматында эмгектенген.
Касым Тыныстанов кыргыз жазуусун жана латын графикасына негизделген кыргыз алфавитин иштеп чыгып, туңгуч грамматиканы жана окуу китептерин жазган. Анын калеминен 1925-жылы Ташкент шаарында жарык көргөн "Касым ырларынын жыйнагы" аттуу алгачкы автордук ыр жыйнагы чыккан. Ошондой эле ал орус классиги, тамсилчи Иван Крыловдун тамсилдерин кыргыз тилине чеберчилик менен которгон.
1936-жылы Касым Тыныстановго илимий эмгектери жана агартууга кошкон зор салымы үчүн кыргыз арасынан эң биринчи болуп профессор наамы ыйгарылган. Ал дагы саясий репрессиянын курмандыгы болуп, өмүрү эрте үзүлгөн. Бүгүнкү күндө Касым Тыныстановдун элеси улуттук валютада, тагыраагы, 10 сомдукта чагылдырылган.
24 Жетинин айы 2024, 18:11
