"Бүркүттүн тою" казалы: мазмуну, каармандары жана аллегориясы
© Фото / Уулжан Калыйбекова
Жазылуу
"Бүркүттүн тою" — куштардын тою аркылуу адам турмушун да элестеткен казал. Анда той өткөрүү, кызмат бөлүштүрүү, оюн-зоок жана байге талашуу баяндалат.
Окуу программасында чыгармадагы социалдык теңсиздикке жана каймана мааниге көңүл буруу сунушталат.
Кыскача мазмуну
Тойго даярдык. Бүркүт той берүүнү чечип, Жагалмай аркылуу куштарды чакырат. Конокторго азык даярдалып, жумуштар бөлүштүрүлөт.
Кызмат жана оюн-зоок. Кузгун эт кайтарат, Аюу кемеге казат, Маймыл казан асат. Чегиртке комуз чертет, Сагызган жөө жомок айтат.
Күрөш жана жарыш. Тазкара менен Жору бири-бирин жеңе албайт. Ат чабышка окшотулган жарышта Карчыга биринчи, Ылаачын экинчи келет. Баш байгеге куу коюлат.
Финал. Кулаалы менен Күйкө чычкан байгесин талашат. Баатырлар олжону бөлүшөт. Торгой куран окуп, бата кылынгандан кийин баары тарайт.
Негизги каармандар жана алардын ролу
Негизги образдардын кызматы төмөнкүдөй:
Каарман | Тексттеги кызматы же аракети |
Бүркүт | той ээси, буйрук берет |
Жагалмай | кабарчы |
Булбул | чечен |
Торгой | молдо |
Күкүк, үкү | эшен, сопу |
Чегиртке, сагызган | комузчу, жомокчу |
Тазкара, жору | балбан болуп күрөшөт |
Карчыга, ылаачын | жарышта биринчи, экинчи келет |
Кулаалы, Күйкө | чычкан байгесин талашат |
Аллегория: куштардын артында кандай маани бар?
Аллегория — ойду түз айтпай, башка образ аркылуу билдирүү. Бул чыгармада куштарга адамдардын кызматтары жана жүрүм-туруму берилет: алар той уюштурат, кеңешет, чечендик кылат. Ошентип, окурман куштардын окуясынан адамдардын мамилесин да көрөт.
Саманчиндин түшүндүрүүсүндө Бүркүттүн образы элдин эсебинен той өткөргөн бай-манапты эске салат. Салтанат менен анын башкаларга түшүргөн оордугу бирге каралат.
Мындай окууда негизги суроо — ким буйрук берет, ким кызмат кылат жана кимдин эсебинен той өтөт? Бүркүттүн күчү, башкалардын ага баш ийиши социалдык теңсиздикти талдоого негиз болот. Бул — окуу программасындагы социалдык жиктелүү темасын түшүндүрүүнүн жолу.
Бүркүт ынтымакка кирбегендерге коркуткан мааниде эскертүү берет. Бул мисалды талдоодо биримдикке чакыруу менен коркутуунун айырмасын түшүндүрүп көрүңүз.
Эмне үчүн казалды бир гана сатира деп түшүндүрүү жетишсиз?
Чыгарманы талдаган адабиятчылардын баары бирдей пикирде эмес. Тазабек Саманчин эмгекти бай-манаптардын тойлорун сындаган социалдык сатира катары баалаган. Кеңешбек Асаналиев болсо куштардын жеке сапаттарына жана адамдын каада-салтынын куштар дүйнөсүнө көчүрүлүшүнө көбүрөөк көңүл бурган. Садык Алахан да ушул көз карашты колдойт.
Талдоодо эки жагын көрсөтүү пайдалуу: казал коомдук мамилелерди элестүү берип, куштардын өзгөчөлүктөрүн жандуу сүрөттөйт. Анын ар бир деталын бир гана саясий мааниге байлап коюу чыгарманын маанисин тарытып коет.
Авторлук боюнча да талаш болгон: Базаркул Данияров казалды элдик чыгарма десе, Тазабек Саманчин Молдо Кылычтын чыгармасы катары карайт.
Байгелердин тартиби да маанилүү: башында куу, аягында чычкан турат. Асаналиев муну куштардын табиятына ылайык түзүлгөн тартип катары түшүндүрөт.
Түшүнүүгө керектүү терминдер
Казал — бул контекстте революцияга чейинки жазгыч акындардын чыгармаларына колдонулган аталыш. Аны сөзсүз сүйүү темасындагы кыска ыр деп түшүнүү туура эмес.
Тамсил — адамдардын мамилесин жаныбарлар же башка образдар аркылуу каймана берген, акыл-насаат мааниси бар чыгарма. "Бүркүттүн тоюнда" тамсилдик белгилер бар, бирок аны толук классикалык тамсил деп эсептөө боюнча адабиятчылар пикири ар башка.
Социалдык жиктелүү — коомдогу адамдардын абалы, бийлиги жана мүмкүнчүлүгү боюнча айырмаланышы. Бул түшүнүк күчтүүлөр менен алсыздардын мамилесин түшүндүрүүгө колдонулат.
Тексттеги оор сөздөр
Кемеге — казан асууга ылайык жерди оюп жасаган очок.
Баш байге — биринчи орунга берилүүчү сыйлык.
Олжо — бул жерде колго түшүрүлгөн аң-жаныбарлар.
Эшен — диний жетекчи же насаатчы.
Сопу — суфийлик окуунун жактоочусу же динди бек кармаган адам.
Бул маанилер Юдахиндин сөздүгү менен "Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү" боюнча салыштырылып берилди. Эшен менен сопу бир эле аталыш эмес.
Сабакта же дил баянда кантип талдоо керек?
Жоопту үч бөлүккө бөлүүгө болот:
1.
Тойдун негизги окуяларын кыскача айтып берүү.2.
Эки-үч каармандын кызматын тексттен мисал менен түшүндүрүүгө болот.3.
Ошол мисалдардын коомдук маанисин чечмелеп, куштардын жеке мүнөзү да сакталарын белгилөө оң.Өз алдынча ой жүгүртүү үчүн суроолор: салтанат кимге пайда алып келет? Баш ийүү менен ынтымактын айырмасы кандай? Күчтү адилет колдонуу деген эмне? Бул суроолор чыгарманы талкуулоого багыт; аларды акындын сөзмө-сөз айткан насааты катары берүүгө болбойт.
Булактар
1.
Молдо Кылыч. "Казалдар": казалдын тексти, 154–161-б.; О. Соороновдун түшүндүрмөсү, 242-б. Электрондук көчүрмө.2.
"Бүркүттүн тою" казалынын кошумча тексттик нускасы. [1] менен салыштыруу үчүн колдонулду; бул өзүнчө илимий изилдөө эмес.3.
Кыргыз билим берүү академиясы. "Кыргыз адабияты: 5–11-класстар үчүн программа", Молдо Кылыч боюнча бөлүм.4.
Садык Алахан. "Беш молдо". Бишкек, 2004, 107–108-б.5.
К. Асаналиев, С. Байгазиев, С. Жигитов, К. Иманалиев. "Кыргыз адабияты", 10-класс. Бишкек, 2007, 28–31-б.6.
К. К. Юдахиндин "Кыргызча-орусча сөздүгү"; "Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү", 1969 жана 2015. "Эл-Сөздүк" сайтындагы макалалар
