https://sputnik.kg/20261010/moldo-niyazdyn-sanattary-mazmunu-negizgi-oyloru-zhana-tarbiyalyk-maanisi-1104121327.html
Молдо Нияздын "Санаттары": мазмуну, негизги ойлору жана тарбиялык мааниси
Молдо Нияздын "Санаттары": мазмуну, негизги ойлору жана тарбиялык мааниси
Sputnik Кыргызстан
Молдо Нияздын санаттарында туура жашоо, адамдарды урматтоо жана жакшы менен жаманды айырмалоо жөнүндө айтылат. Негизги темалары: адеп, ыйман, эмгек жана... 10.10.2026, Sputnik Кыргызстан
2026-10-10T17:32+0600
2026-10-10T17:32+0600
2026-10-10T17:32+0600
кыргызстан
адабият
молдо нияз
билим
https://sputnik.kg/img/07e7/08/11/1077887622_0:0:1281:721_1920x0_80_0_0_e26a76fed619e476f05350e6424bd85f.jpg
Санат — үлгү жана сабак болорлук ойду ыр менен айткан насыят. Анда элдин турмуштук тажрыйбасы, жакшы жүрүм-турум жөнүндөгү түшүнүгү жыйынтыкталат. Молдо Нияздын санаттарында жакшы жана жаман сапаттар салыштырылат. Талдоодо акын кайсы сапатты баалап, кайсы кылыкты сындаганын көрсөтүү маанилүү.Молдо Нияз — XIX кылымдагы кыргыз жазма адабиятынын баштоочуларынын бири. Анын ырлары араб арибиндеги кол китептер аркылуу сакталып калган. Мурасы 1993-жылы Омор Сооронов даярдаган "Санат дигарасттар" жыйнагында жарык көргөн. "Санаттары" дегенде ушул насаат ырлары жөнүндө сөз болот."Санаттардын" кыскача мазмунуНасаат ырларында адамдын адеби, жакшы-жаман сапаттары, өмүр менен өлүм, бул дүйнө менен тиги дүйнө жөнүндө ойлор айтылат. Эмгек, үй-бүлөдөгү мамиле жана элдин турмушу да бар. Акындын мурасы насаат менен эле чектелбейт: анда тарыхый окуялар жана жаратылыш тууралуу ырлар да берилет.Бул темаларды адамдын жакшысы эмнеси менен билинет деген суроо бириктирип турат. "Санаттарды" окуганда жоопту адамдын сөзүнөн, ишинен, башкаларга жасаган мамилесинен издөө ыңгайлуу.Негизги ойлоруАдамдын көңүлүн оорутпаАкындын кыска, түшүнүктүү насааттарынын бири:Жаман сөздү айтпаңар,Адамнын көңүлү гүл деген. Бул ой Аскар Какеевдин эмгегинде да келтирилет, анда "көңүлү" сөзү башкача жазылган. Эки булакта тең адамдын көңүлүн сактоо жөнүндө сөз жүрөт. Гүлдүн элеси бул ойду түшүнүүгө жардам берет: орой сөз адамдын көңүлүн жаралайт. Сылык сүйлөө — жөн гана жакшы сөздөрдү тандоо эмес, сүйлөшүп жаткан кишини урматтоо. Мисалы, бирөөнүн катасын аны кемсинтпей түшүндүрүү ушул насаатка туура келет. Бул мисал насаатты бүгүнкү турмуш менен байланыштырууга жардам берет.Паракорлукту сындооМолдо Нияз адилетсиздикти конкреттүү мисал менен көрсөтөт:Карды да кызыл чок болот,Казынын жеген парасы. Акын параны кызыл чок катары сүрөттөп, аны жаман иш катары көрсөтөт. Бул элес паранын зыяндуу экенин окурманга таасирдүү жеткирет. "Акын параны сындайт" деген жоопту ушул мисал менен негиздөөгө болот.Эмгектин баркын билАкын кетмен көтөрүп, маңдай терин төгүп иштеген адамды сүрөттөйт. Мында эмгек адамдын күнүмдүк жашоосу менен байланышта көрсөтүлгөн. Эмгекчилдик -- анын насааттарындагы бааланган сапаттардын бири.Эмгек темасын талдоодо акын сүрөттөгөн ишке көңүл буруу туура: адам жер иштетет, күч жумшайт, тиричилик кылат. Ушул мисалдар аркылуу эмгекчил адамдын баркы ачылат.Өмүрдүн баркын түшүн"Санаттарда" өлүм жана тиги дүйнө тууралуу ойлор көп кездешет. Ошол эле учурда акын суу, жаз жана жаратылыштын кооздугун да даңазалайт. Ошондуктан анын чыгармаларын кайгы жөнүндө гана ырлар деп кабыл алуу туура эмес.Негизги маани мындай: мөмүр чектелүү болгондуктан жашоонун жакшылыгын баалоо керек. Өлүмдү эскерүү тирүүлүктөгү мамиле, иш жана тандоо жөнүндө ойлонууга түрткү берет.Диний түшүнүктөр эмнени билдирет?Молдо Нияздын дүйнө таанымында ислам маанилүү орунда турат. Анын өмүр, өлүм жана адамдын жүрүм-туруму тууралуу ойлорун түшүнүү үчүн диний сөздөрдүн маанисин билүү зарыл.Ыйман сөзүнүн эки маанисин айырмалоо оң: диний ишеним жана адамдын абийири, ынсабы, жакшы сапаттары. "Ыймандуу адам" деген сөздү тексттеги жагдайга карап түшүнүү керек. Адал — диний эрежелер боюнча уруксат берилген нерсе. Күнүмдүк тилде ак ниет, таза иш деген мааниде да колдонулат. Арам — диний эрежелер боюнча тыюу салынган нерсе. Кеңири мааниде адилетсиз же кара ниет ишти да билдирет. Бул сөздөр тамак-аш жөнүндө гана айтылбайт. Акырет — диний түшүнүктөгү өлгөндөн кийинки дүйнө. Кыямат -- исламдагы кайра тирилүү жана кылган иштер үчүн жооп берүү күнү. "Санаттардагы" бул түшүнүктөрдү автордун ишениминин алкагында окуу керек. Акындын бул түшүнүктөргө байланышкан саптарында адамдын кылган ишине жооп бериши тууралуу айтылат.Талдоодо диний түшүнүктүн маанисин сактап, анын адамдын жүрүм-турумуна кандай байланышканын көрсөтүү керек: акын кайсы иштен сактанууга, кайсы сапатка умтулууга чакырат?Түшүнүүгө кыйын сөздөр жана алардын мааниси"Санаттардын" тилинде бүгүнкү адабий тилден айырмаланган сөздөр жана грамматикалык формалар бар. Мисалы, "адамнын" азыркы тилдеги "адамдын" формасына туура келет. Мындай айырмачылыктарды дароо ката деп эсептөөгө болбойт: алар чыгарманын тилдик өзгөчөлүгүн көрсөтөт.Сөздүн маанисин ал колдонулган сап менен бирге түшүнүү керек. Цитатада сөздүн баштапкы жазылышын сактап, түшүндүргөндө азыркы адабий тилдеги түрүн колдонууга болот.Көркөм өзгөчөлүгү жана тарбиялык мааниси"Санаттарды" түшүнүүгө эки ыкма жардам берет. Карама-каршы коюуда жакшы менен жамандын айырмасын табууга болот. Образдуу сүрөттөөдө көңүл эмне үчүн гүл, пара эмне үчүн чок катары көрсөтүлгөнүн түшүндүрүү максатка ылайык. Бул ыкмалар акын эмнени жактап, эмнени сындаганын түшүнүүгө жардам берет."Санаттардын" тарбиялык мааниси адептүү мамиле, эмгекчилдик жана жакшылык-жамандыкты айырмалоо менен байланышат. Бирок талдоодо "жакшы адам болууга үйрөтөт" деген жалпы сүйлөм менен чектелүү орунсуз. Кайсы сап кайсы кылыкты колдой турганын көрсөт."Санаттардагы" үй-бүлө жана диний көз караштарды акын жашаган доорду эске алып түшүнүү керек. Жеке пикирии акындын сөзүнөн айырмалап айтуу менен чыгарманын маанисин так ачып берүүгө болот.Булактар
https://sputnik.kg/20230115/moldo-niyazdyn-urpaktary-maek-1072051892.html
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
2026
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Жаңылыктар
kg_KG
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
кыргызстан, адабият, молдо нияз, билим
кыргызстан, адабият, молдо нияз, билим
Молдо Нияздын "Санаттары": мазмуну, негизги ойлору жана тарбиялык мааниси
Молдо Нияздын санаттарында туура жашоо, адамдарды урматтоо жана жакшы менен жаманды айырмалоо жөнүндө айтылат. Негизги темалары: адеп, ыйман, эмгек жана жоопкерчилик. Акын бул ойлорду турмуштук мисалдар жана диний түшүнүктөр аркылуу берет.
Санат — үлгү жана сабак болорлук ойду ыр менен айткан насыят. Анда элдин турмуштук тажрыйбасы, жакшы жүрүм-турум жөнүндөгү түшүнүгү жыйынтыкталат. Молдо Нияздын санаттарында жакшы жана жаман сапаттар салыштырылат. Талдоодо акын кайсы сапатты баалап, кайсы кылыкты сындаганын көрсөтүү маанилүү.
Молдо Нияз — XIX кылымдагы кыргыз жазма адабиятынын баштоочуларынын бири. Анын ырлары араб арибиндеги кол китептер аркылуу сакталып калган. Мурасы 1993-жылы Омор Сооронов даярдаган "Санат дигарасттар" жыйнагында жарык көргөн. "Санаттары" дегенде ушул насаат ырлары жөнүндө сөз болот.
"Санаттардын" кыскача мазмуну
Насаат ырларында адамдын адеби, жакшы-жаман сапаттары, өмүр менен өлүм, бул дүйнө менен тиги дүйнө жөнүндө ойлор айтылат. Эмгек, үй-бүлөдөгү мамиле жана элдин турмушу да бар. Акындын мурасы насаат менен эле чектелбейт: анда тарыхый окуялар жана жаратылыш тууралуу ырлар да берилет.
Бул темаларды адамдын жакшысы эмнеси менен билинет деген суроо бириктирип турат. "Санаттарды" окуганда жоопту адамдын сөзүнөн, ишинен, башкаларга жасаган мамилесинен издөө ыңгайлуу.
Акындын кыска, түшүнүктүү насааттарынын бири:
Адамнын көңүлү гүл деген.
Бул ой Аскар Какеевдин эмгегинде да келтирилет, анда "көңүлү" сөзү башкача жазылган. Эки булакта тең адамдын көңүлүн сактоо жөнүндө сөз жүрөт.
Гүлдүн элеси бул ойду түшүнүүгө жардам берет: орой сөз адамдын көңүлүн жаралайт. Сылык сүйлөө — жөн гана жакшы сөздөрдү тандоо эмес, сүйлөшүп жаткан кишини урматтоо. Мисалы, бирөөнүн катасын аны кемсинтпей түшүндүрүү ушул насаатка туура келет. Бул мисал насаатты бүгүнкү турмуш менен байланыштырууга жардам берет.
Молдо Нияз адилетсиздикти конкреттүү мисал менен көрсөтөт:
Карды да кызыл чок болот,
Акын параны кызыл чок катары сүрөттөп, аны жаман иш катары көрсөтөт. Бул элес паранын зыяндуу экенин окурманга таасирдүү жеткирет. "Акын параны сындайт" деген жоопту ушул мисал менен негиздөөгө болот.
Акын кетмен көтөрүп, маңдай терин төгүп иштеген адамды сүрөттөйт. Мында эмгек адамдын күнүмдүк жашоосу менен байланышта көрсөтүлгөн. Эмгекчилдик -- анын насааттарындагы бааланган сапаттардын бири.
Эмгек темасын талдоодо акын сүрөттөгөн ишке көңүл буруу туура: адам жер иштетет, күч жумшайт, тиричилик кылат. Ушул мисалдар аркылуу эмгекчил адамдын баркы ачылат.
"Санаттарда" өлүм жана тиги дүйнө тууралуу ойлор көп кездешет. Ошол эле учурда акын суу, жаз жана жаратылыштын кооздугун да даңазалайт. Ошондуктан анын чыгармаларын кайгы жөнүндө гана ырлар деп кабыл алуу туура эмес.
Негизги маани мындай: мөмүр чектелүү болгондуктан жашоонун жакшылыгын баалоо керек. Өлүмдү эскерүү тирүүлүктөгү мамиле, иш жана тандоо жөнүндө ойлонууга түрткү берет.
Диний түшүнүктөр эмнени билдирет?
Молдо Нияздын дүйнө таанымында ислам маанилүү орунда турат. Анын өмүр, өлүм жана адамдын жүрүм-туруму тууралуу ойлорун түшүнүү үчүн диний сөздөрдүн маанисин билүү зарыл.
Ыйман сөзүнүн эки маанисин айырмалоо оң: диний ишеним жана адамдын абийири, ынсабы, жакшы сапаттары. "Ыймандуу адам" деген сөздү тексттеги жагдайга карап түшүнүү керек.
Адал — диний эрежелер боюнча уруксат берилген нерсе. Күнүмдүк тилде ак ниет, таза иш деген мааниде да колдонулат. Арам — диний эрежелер боюнча тыюу салынган нерсе. Кеңири мааниде адилетсиз же кара ниет ишти да билдирет. Бул сөздөр тамак-аш жөнүндө гана айтылбайт.
Акырет — диний түшүнүктөгү өлгөндөн кийинки дүйнө. Кыямат -- исламдагы кайра тирилүү жана кылган иштер үчүн жооп берүү күнү. "Санаттардагы" бул түшүнүктөрдү автордун ишениминин алкагында окуу керек. Акындын бул түшүнүктөргө байланышкан саптарында адамдын кылган ишине жооп бериши тууралуу айтылат.
Талдоодо диний түшүнүктүн маанисин сактап, анын адамдын жүрүм-турумуна кандай байланышканын көрсөтүү керек: акын кайсы иштен сактанууга, кайсы сапатка умтулууга чакырат?
Түшүнүүгө кыйын сөздөр жана алардын мааниси
"Санаттардын" тилинде бүгүнкү адабий тилден айырмаланган сөздөр жана грамматикалык формалар бар. Мисалы, "адамнын" азыркы тилдеги "адамдын" формасына туура келет. Мындай айырмачылыктарды дароо ката деп эсептөөгө болбойт: алар чыгарманын тилдик өзгөчөлүгүн көрсөтөт.
Сөз же форма | Жөнөкөй түшүндүрмө | Булактар |
Санат | Ыр түрүндөгү акыл-насаат | Алахандын эмгеги; Юдахиндин сөздүгү |
Алал | Адал сөзүнүн варианты | Юдахиндин сөздүгү; түшүндүрмө сөздүк, 1969 |
Дил | Көңүл, ички ой-ниет | Юдахиндин сөздүгү; түшүндүрмө сөздүк, 1969 |
Гөш | Эт; диалектиде колдонулат | Юдахиндин сөздүгү; түшүндүрмө сөздүк, 1969 |
Казы | Бул ырда: шарият боюнча иш жүргүзгөн сот | Юдахиндин сөздүгү; түшүндүрмө сөздүк, 1969 |
Адамнын | Азыркы адабий тилде: адамдын | Какеевдин эмгеги; Акынбекованын изилдөөсү |
Сөздүн маанисин ал колдонулган сап менен бирге түшүнүү керек. Цитатада сөздүн баштапкы жазылышын сактап, түшүндүргөндө азыркы адабий тилдеги түрүн колдонууга болот.
Көркөм өзгөчөлүгү жана тарбиялык мааниси
"Санаттарды" түшүнүүгө эки ыкма жардам берет. Карама-каршы коюуда жакшы менен жамандын айырмасын табууга болот. Образдуу сүрөттөөдө көңүл эмне үчүн гүл, пара эмне үчүн чок катары көрсөтүлгөнүн түшүндүрүү максатка ылайык. Бул ыкмалар акын эмнени жактап, эмнени сындаганын түшүнүүгө жардам берет.
"Санаттардын" тарбиялык мааниси адептүү мамиле, эмгекчилдик жана жакшылык-жамандыкты айырмалоо менен байланышат. Бирок талдоодо "жакшы адам болууга үйрөтөт" деген жалпы сүйлөм менен чектелүү орунсуз. Кайсы сап кайсы кылыкты колдой турганын көрсөт.
"Санаттардагы" үй-бүлө жана диний көз караштарды акын жашаган доорду эске алып түшүнүү керек. Жеке пикирии акындын сөзүнөн айырмалап айтуу менен чыгарманын маанисин так ачып берүүгө болот.
