"Куштардын аңгемеси" поэмасы: мазмуну, образдары жана негизги идеясы
© Фото / Центральный государственный архив кинофотофонодокументов КР
Жазылуу
Тоголок Молдонун "Куштардын аңгемеси" — куштардын турмушу аркылуу адамдардын бийлик талашын жана адилетсиздигин көрсөткөн аллегориялык поэма.
Жалпыга керек болгон суу менен бийлик кимдин колунда болушу? Бул чыгармадагы негизги суроо. Автор адамдарды өз кызыкчылыгын гана көздөбөй, ынтымакта жана калыс жашоого чакырган.
Кыскача мазмуну: окуя кандайча өнүгөт?
Поэманын башында куштар боз куштар жана суу куштар болуп бөлүнөт. Булбул боз куштардын атынан сүйлөп, жырткычтардын зомбулугун санайт. Карчыга, кыргый, бүркүт сыяктуу күчтүү куштар алсыздарын кыргандыктан, алар коркунучта жашайт. Суу куштары болсо көлгө жашынып коргоно алат. Булбул баш кошуп, кеңешүүгө үндөйт.
Андан кийин боз куштар суу куштарын жыйынга чакырат. Булбул алардын башчысы Куудан суудан орун берүүнү суранат. Ал сууну жалгыз бир тараптын менчиги эмес, көпчүлүктүн жашоосуна керектүү байлык катары көрсөтөт. Коопсуз жай табуу аракети бара-бара суу жана бийлик талашына айланат.
Талашты чечүү үчүн кары Кузгунга ишенишет. Бирок ал башка талапкерлерди жактырбай, өз баласын тааныбаган кишидей мактап, бийликке сунуштайт. Анын калыс эместиги билинип, сунушу четке кагылат. Ошентип, жалпы ишти чечүүгө берилген ишеним жеке кызыкчылыкка пайдаланылат.
Акыры жарыш өткөрүү чечими кабыл алынат: жеңген тарап бийликти жана сууну алат. Суу куштарынан Кыл куйрук, боз куштардан Кара боор чыгат. Карлыгач калыс болот. Кара боор алдыга озот, бирок Кыл куйрук аны эс алууга көндүрүп алдайт. Атаандашы кумда калган учурда өзү сууга чумуп, көздөн далдаа болуп жарышын улантат.
Кыл куйрук биринчи жетип, суу куштары жеңет. Куу бийликке ээ болот. Тоодак Кара боорго нааразы болуп, боз куштардын үмүтү акталбаганын айтат. Демек, жарыш талаштын жыйынтыгын чыгарганы менен адилетсиздикти жойбойт.
Негизги образдар жана алардын мааниси
Образ | Окуядагы орду жана мааниси |
Булбул | Боз куштардын арманын айтып, кеңеш уюштурат. Чындыкты айткан акындын жана элдин үнү катары чечмеленет |
Боз куштар | Зомбулукка кабылган, коргоо издеген көпчүлүк. Карапайым элдин абалын түшүндүрүүгө жардам берет |
Суу куштары жана Куу | Суудагы коопсуз жайды ээлеген тарап жана анын башчысы. Алар аркылуу суу ээлиги менен бийликтин байланышы ачылат |
Кузгун | Калыс болушу керек эле, бирок өз баласын сүрөйт. Жеке кызыкчылыкка берилген жетекчинин образы |
Кыл куйрук жана Кара боор | Жарыштагы атаандаштар. Биринчиси айла менен жеңет, экинчиси ишенип алданып калат |
Карлыгач | Жарыштын калысы. Анын катышуусу да атаандаштын алдоосун токтото албайт |
Тоодак | Бийликтен үмүттөнүп, жеңилген соң арманын айтат. Боз куштардын нааразычылыгын билдирет |
Үкү менен Карчыганын окуясы эмнени ачат?
Үкү Карчыганы багып, өз баласындай көрөт. Карчыга анын сүрдүү көрүнүшүнөн чочулап, күчүнүн сырын сурайт. Үкү чыныгы күчү жок экенин билдиргенде, Карчыга ага кол салат. Бул эпизодду жакшылыкка кыянаттык кылуу жана алсыздыгы билинген кишини басынтуу катары түшүнүүгө болот. Бул — куштун мүнөзүнөн адамдык мамилеге өткөн чечмелөө.
Аллегория: куштар аркылуу адамдар кандай көрсөтүлгөн?
Аллегория — бир көрүнүш аркылуу башка маанини берүү. Бул поэмада куштар сүйлөйт, кеңешет, бий шайлайт жана атаандашат. Ошондуктан алардын жоруктары адамдардын коомдук мамилесин түшүндүрөт: күчкө таянган үстөмдүк, өз кишисин бийликке өткөрүү, алдоо жана калыстык издөө. Мектеп программасы да куштардын бөлүнүшүн каймана мааниси менен кароону сунуштайт.
Суунун мааниси өзгөчө. Сюжетте ал — жан сактай турган жай, коомдук мааниде аны жашоого керектүү жалпы байлык катары окууга болот. Бийлик талашынын суу талашына кошулушу башкаруу менен тиричилик шарттарынын байланышын көрсөтөт. Бул — поэманын окуяларына таянган түшүндүрмө.
Куштарды жөн гана жакшы жана жаман деп бөлүп коюу талдоону жупуну кылат. Булбул элдин талабын айтса, Кузгун өз баласын ойлойт; Кыл куйрук алдайт, Тоодак бийликтен үмүттөнөт. Образды түшүнүү үчүн анын кайсы топко киргенин гана эмес, кандай иш кылганын да кароо керек.
Бийлик талаш жана биримдик идеясы
Поэма бийликти ким алганын гана көрсөтпөйт. Ал ошол бийликке кандай жол менен жеткенине көңүл бурдурат. Кузгундун тууганын сүрөөсү да, Кыл куйруктун алдоосу да жалпы ишке зыян келтирет. Калыстык сакталбаса утулган тараптын нааразычылыгы калат.
Биримдик идеясы мектеп программасында ынтымак-ырыска чакыруу катары белгиленген. Д. Жумабаеванын изилдөөсүндө да чыгарманын тарбиялык мааниси бийлик талашпай адал ниет менен ынтымакта жашоо деп түшүндүрүлөт. Демек, акын үчүн элдин жалпы кызыкчылыгы жеке бийликтен жогору турат.
Бул ой "Боз куш менен суу кушу, ынтымак кылып журт болсун!" деген чакырыкта ачык айтылат. Бирок чакырык айтылганы баары жарашты дегенди билдирбейт. Wikisource версиясында андан кийин Тоодактын арманы уланып, Кара боорду каргоо менен аяктайт. "Эл агартуудагы" талдоо да финалда нааразычылык сакталарын белгилейт. Ынтымак — каармандар толук жетише элек максат.
Сабакта жооп берүүгө даяр негизги ой
"Куштардын аңгемесинде" Тоголок Молдо куштардын образдары аркылуу бийлик менен суу талашын көрсөтөт. Ал зомбулукту, өзүмчүлдүктү жана алдоону сынга алып, калыстыкка, адал ниетке жана биримдикке чакырат. Чыгарманы талдоодо окуянын жыйынтыгын — суу куштарынын жеңишин — акын каалаган адилеттүү жашоодон айырмалоо керек.
1.
Тоголок Молдо. "Куштардын аңгемеси". Ruhesh: поэманын тексти2.
Кыргыз билим берүү академиясы. Кыргыз адабиятынын программасы, 10–11-класстар. Тоголок Молдо боюнча бөлүм, 9-бет.3.
Муратов А. Ж., Акматов К. К. "Тоголок Молдонун чыгармаларындагы элдик педагогикалык ойлор". 2025, №2/3, 804–805-беттер. DOI: 10.33514/1694-7851-2025-2/3-796-807.4.
"Эл агартуу", 2022, №3–4. "Куштардын аңгемесинин" талдоосу жана "Кыргыз адабиятынын тарыхынан" келтирилген үзүндү, 57–58-беттер.5.
Жумабаева Д. С. "Колледждерде акындар поэзиясын окутууну этнопедагогикалык негизде өркүндөтүү". Диссертация. Ош, 2022. Поэманы талдоо боюнча суроолор жана негизги идея, 199–200-беттер.6.
"Тоголок Молдо тууралуу 19 факт. Кол жазмаларын куржундап ташыган акын". Поэма тууралуу бөлүм.
