"Кандуу жылдар" романы: Үркүн, мазмуну жана негизги идеясы
© Фото / Семейный архив
Жазылуу
Аалы Токомбаевдин "Кандуу жылдар" романы 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүштү жана кыргыз элинин Кытайга жапырт качышы — Үркүндү сүрөттөйт. Окуя Алымкулдун тагдыры аркылуу берилгени менен башкы каарман — эзилген, бөлүнүп-жарылган, бирок эркиндикке умтулган эл.
Роман тарыхый окуяларга таянат. Автор чыныгы доорду көркөм каармандар, диалогдор, сүйүү баяны жана жыйнакталган окуялар аркылуу түшүндүрөт. Чыгарманын дагы бир өзгөчөлүгү — көлөмдүү романдык сюжеттин ыр түрүндө жазылгандыгы.
Романдын кыскача мазмуну
"Кандуу жылдарда" падышалык бийликтин жана жергиликтүү бай-манаптын кысымынан кыйналган элдин турмушу көрсөтүлөт. Башкы каарман Алымкул адилетсиздикке каршы чыгып, Жамалдын эркиндигин коргоого аракеттенет. Ушул күрөштүн айынан Сибирге сүргүнгө айдалып, ал жактан жаңы түшүнүк жана тажрыйба менен кайтып келет. 1916-жылдагы нааразылык күчөгөндө Алымкул элди уюштурууга катышат. Бирок курал-жарактын аздыгы, биримдиктин жетишсиздиги жана бийлик өкүлдөрүнүн айла-амалы максатка жеткирбейт. Жазалоочу кошуундардан качкан эл Кытайга жөнөп, ачкачылыкка, суукка жана өлүмгө кабылат.
Чыгарманын негизги идеясы — колониялык жана социалдык эзүүнү айыптоо, адамдын эркиндигин жана элдин ар-намысын коргоо. Автор элдин трагедиясын гана баяндабастан, ынтымаксыздык менен даярдыксыз күрөштүн кесепетин да көрсөтөт.
"Кандуу жылдар" менен "Таң алдында" бир эле чыгармабы?
Бул эки аталыш бири-бири менен байланыштуу, бирок аларды толук синоним катары колдонуу туура эмес. Романдын биринчи бөлүгү 1935-жылы "Кандуу жылдар" деген ат менен жарык көрүп, 1937 жана 1940-жылдары кайра басылган. 1947-жылы экинчи бөлүгү "Таң алдында" деген ат менен чыккан. Автор материалды кыскартып, толуктап, жаңы главаларды кошуп, 1962-жылы бириктирилген жаңы вариантын "Таң алдында" деген ат менен жарыялаган. Аалы Токомбаев чыгарманы дээрлик отуз жыл бою өркүндөткөн. Бул Бишкек мамлекеттик университетинин илимий макаласында айтылат.
Демек, "Кандуу жылдар" — 1935-жылы жарык көргөн алгачкы бөлүктүн аталышы. Ал эми "Таң алдында" адегенде экинчи бөлүктүн, кийин бириктирилип кайра иштелген бүт романдын аталышы болгон. "Кандуу жылдар" деген сөз айкашы эл башынан өткөргөн кыргынды, качууну жана жоготууну билдирет. "Таң алдында" болсо караңгы доордон кийинки өзгөрүүгө болгон автордук үмүттү туюнтат. Кийинки редакцияда окуялардын масштабы кеңейип, жаңы коомдук түзүлүшкө алып келген тарыхый өзгөрүүлөр советтик мезгилдин көз карашы менен чечмеленген. Чыгарманын "Кандуу жылдардан" "Таң алдындага" чейин кайра иштелип чыгышы тууралуу макалада да айтылат.
1967-жылы Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыкка дал ушул кайра иштелген "Таң алдында" романы татыган. Муну Аалы Токомбаевдин өмүр баяны да ырастайт.
Үркүндүн себеби жана окуянын өнүгүшү
1916-жылдагы көтөрүлүш бир гана буйруктан улам капысынан чыккан эмес. Ага чейин Орусия империясынын колониялык саясаты күчөп, жерлердин бир бөлүгү падышалык казынанын карамагына өткөрүлүп, келгиндерге бөлүштүрүлгөн; жергиликтүү калктын жайыты тарыган. Салыктар, башкаруучулардын зомбулугу, жакырчылык жана жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн өзүм билемдиги нааразылыкты тереңдеткен. Бул себептер Улуттук илимдер академиясынын журналындагы изилдөөдө жана 1916-жылдагы жер маселеси тууралуу маекте да белгиленет.
Көтөрүлүшкө түздөн-түз түрткү берген окуя — Николай II императордун 1916-жылдын 25-июнундагы жарлыгы. Ага ылайык, Түркстандын жергиликтүү эркектери Биринчи дүйнөлүк согуш жүрүп жаткан аймактардагы оорук жумуштарына алынмак. Тизме түзүүдөгү адилетсиздик жана паракорлук элдин ачуусун ого бетер күчөткөн. Нааразылык куралдуу каршылыкка айланып, падышалык бийлик аны жазалоочу кошуундар менен баскан. Жарлыктын көтөрүлүшкө түздөн-түз түрткү болгону Улуттук илимдер академиясынын изилдөөсүндө да көрсөтүлөт.
Эл падышалык армиянын уюшкан жана жакшы куралданган жазалоочу бөлүктөрүнө туруштук бере алган эмес. Элдин басымдуу бөлүгү Кытайга качкан. Бийик ашууларда адамдар сууктан, ачкачылыктан, оорудан жана жол азабынан каза болгон. "Үркүн" көбүнчө кандуу көтөрүлүш басылгандан кийинки жапырт качууну билдирет; кеңири мааниде ал 1916-жылдагы бүтүндөй элдик трагедиянын аталышы катары колдонулат. Расмий тарыхый эс тутумда көтөрүлүш менен андан кийинки Үркүн өз ара байланышкан, бирок айырмалуу көрүнүштөр катары берилет. Аларды 1917-жылдагы Февраль же Октябрь революциясы менен аралаштырбоо керек. Бул ажырым 1916-жылдагы каргашалуу окуялар тууралуу президенттик жарлыкты баяндаган материалда да так көрсөтүлгөн.
Сюжеттин өнүгүшү
Романдын башында карапайым элдин оор турмушу жана бай-манаптарга көз карандылыгы көрсөтүлөт. Элдин арасынан чыккан Алымкул сабаттуу, намыстуу, жардам берүүгө даяр жигит катары айырмаланат. Ал Жамалды сүйөт. Бирок Төлөк бий кыздын каалоосун эсепке албай, туугандык жана бийликтеги мүмкүнчүлүгүн пайдаланып, аны бир байга берүүгө аракет кылат. Жамалдын тагдыры аркылуу автор ошол кездеги аялдардын абалын көрсөтөт.
Алымкул адилетсиз чечимге баш ийбейт. Абыл менен бирге Жамалды ала качат. Төлөк бий жана анын тарапкерлери падышалык администрациянын күчүн колдонуп Алымкул менен Абылды күнөөлөтүшөт. Натыйжада экөө алты жылга Сибирге сүргүнгө айдалат. Алымкул үч жылдан кийин досторунун жардамы менен качып чыгат. Бул окуя жеке сүйүү жаңжалынан чоң коомдук каршылыкка өтүүнүн башаты болот: Алымкул өзүнүн гана эмес, бүтүндөй кедей элдин укугу бийлик алдында корголбой турганын түшүнөт.
Сүргүндө Алымкул саясий сүргүндөгүлөр жана эмгекчил адамдар менен таанышып, дүйнөгө болгон көз карашын кеңейтет. Железновдун жардамы менен качып чыгып, мекенине кайтып келет. Алгач Антондун үйүндө жашырынып жүрөт. Автор ушул каармандар аркылуу падышалык бийликти жалпы орус элине теңебейт: оторчул башкарууга каршы чыккан орус адамдар да кыргыз кедейлери менен тилектеш боло аларын баяндайт.
Алымкул кайтып келгенде эл арасындагы нааразылык бышып жетилген болот. Падышанын тыл жумуштарына адам алуу жөнүндөгү жарлыгы абалды жарылуу чегине жеткирет. Алымкул, Жунуш, Антон жана Мурат карыя сыяктуу каармандар элге коркунучту түшүндүрүп, каршылыкка үндөшөт. Бирок элдин баары дароо эле аларды ээрчибейт. Айрымдары Төлөк бий өңдүү адамдардын сөзүнө ишенсе, башкалары эмне кыларын билбей эки анжы болот.
"Тартыш", "Айкаш алдында", "Беттешүү", "Ырайымсыз кармаш" сыяктуу бөлүмдөрдө пикир келишпестик акырындап ачык күрөшкө өтөт. Көтөрүлүшчүлөр эркиндик үчүн аттанганы менен алардын куралы аз, бирдиктүү жетекчилиги жана даярдыгы жетишсиз эле. Каршы тарапта уюшкан аскер, ок атуучу курал жана мамлекеттик күч турат. Ошентип, көтөрүлүш жеңилип, эл жазалоого кабылат.
Романдын эң оор бөлүгү — Үркүн. Балдарын көтөргөн энелер, баса албай калган карыялар, ачка жана үшүгөн адамдар ашууну көздөй жөнөйт. Жолдо өлгөндөрдү көмүүгө да мүмкүнчүлүк болбойт. Автор бул көрүнүштөрдү сырттан уккан адам катары эмес, Үркүндүн азабын бала кезинде өзү баштан өткөргөн күбө катары сүрөттөйт. Анын үй-бүлөсү да Кытайга качып, акын беш бир тууганынан ажыраган. Бул маалымат Бишкек мамлекеттик университетинин изилдөөсүндө келтирилет. Ошондуктан романда жеке эс тутум менен элдик тарых биригип турат.
Негизги каармандар
Каарман | Романдагы орду |
Алымкул | Башкы каарман. Адилетсиздикке каршы турган, элди уюштурууга аракет кылган намыстуу жигит. |
Жамал | Алымкулдун сүйгөн кызы. Анын тагдыры аялдын эрксиздигин жана байлыкка негизделген эски мамилени көрсөтөт. |
Абыл | Алымкулдун жолдошу. Жамалды куткаруу аракетине катышып, кошо сүргүнгө айдалат. |
Антон | Алымкулдун жакын досу, анын көз карашынын өсүшүнө таасир берип, элдердин тилектештигин билдирген образ. |
Железнов | Сүргүндө Алымкулдун качып чыгышына жардам берген каарман. |
Жунуш | Элдик каршылыктын тарабындагы активдүү каарман. |
Мурат карыя | Акылман, калыс, акын жана көрөгөч карыя. Элдин тарыхый тажрыйбасын билдирет. |
Төлөк бий | Өз бийлигин жана падышалык администрация менен байланышын жеке кызыкчылыгы үчүн пайдаланган каарман. |
Романда Чолпонбай, Жанай сыяктуу бай-манаптын өкүлдөрү да бар. Бирок каармандарды жөн гана "оң" жана "терс" деп бөлүү чыгарманын мазмунун толук ачпайт. Алымкул да башынан эле даяр саясий жетекчи болгон эмес: ал кыйынчылык, сүргүн жана эл менен болгон карым-катнаш аркылуу өсөт.
Эмне үчүн чыгарма ыр түрүндөгү роман деп аталат
"Кандуу жылдарда" романга мүнөздүү кеңири сюжет, көп каарман, алардын ортосундагы карама-каршылык жана бир нече жылды камтыган тарыхый өнүгүү бар. Ошол эле учурда чыгарма кара сөз менен эмес, ыр саптары менен баяндалат. Ошондуктан ал ыр менен жазылган роман деп аталат. Кыргызстандын расмий билим берүү ресурсунда чыгарма кыргыз адабиятындагы биринчи ыр түрүндөгү роман катары көрсөтүлгөн.
Ыр формасы окуяны жөн гана маалымдабастан, анын эмоциялык таасирин күчөтөт. Ритм, уйкаштык, кайталоо, салыштыруу, элестүү сүрөттөө жана автордук кайрылуулар элдин коркунучун, кайгысын жана каршылык маанайын жеткирет. Лирикалык үн менен эпикалык кеңдиктин айкалышы чыгарманын негизги жанрдык өзгөчөлүгүн түзөт.
Тарыхый чындык жана көркөм ойдон чыгаруу
Романдын тарыхый өзөгүн 1916-жылдагы көтөрүлүш, колониялык башкаруу, жер маселеси, тыл жумуштарына алуу, жазалоочу аскерлер жана Кытайга качкан элдин трагедиясы түзөт. Бул окуялар архивдик документтерде жана тарыхый изилдөөлөрдө да баяндалат. Автор өзү ошол доордун күбөсү болгондуктан Үркүндү ишенимдүү бере алган.
Ал эми Алымкул менен Жамалдын сүйүүсү, Төлөк бий менен жеке жаңжал, каармандардын сүйлөшүүлөрү жана окуялардын алардын айланасына топтолушу — көркөм сюжеттин бөлүгү. Айрым каармандардын турмушта прототиби болушу мүмкүн, бирок ишенимдүү далилсиз аларды тарыхта дал ошондой жашаган адамдар деп көрсөтүүгө болбойт. Андан тышкары, автор романды бир нече жолу оңдогондуктан айрым эпизоддордун көлөмү жана идеялык басымы өзгөргөн.
Ошондуктан чыгармадан Үркүндүн маанайын, адамдык трагедияны жана автордун доорго берген баасын түшүнүүгө болот. Бирок көтөрүлүштүн так даталарын, катышуучулардын өмүр баянын жана курмандыктардын санын аныктоо үчүн тарыхый документтерге кайрылуу зарыл.
Романдын темасы жана негизги идеясы
Романдын негизги темасы — 1916-жылдагы улуттук-боштондук күрөш жана Үркүн учурундагы кыргыз элинин тагдыры. Ага социалдык теңсиздик, аялдын укуксуздугу, элдердин достугу, жеке намыс, сүйүү жана мекенге берилгендик темалары кошулат.
Негизги идеясы — адамды жана элди эркиндигинен ажыраткан бийлик акыры каршылык жаратат. Бирок адилет максаттын өзү жеңиш үчүн жетиштүү эмес: элге биримдик, туура багыт жана уюшкандык керек. Автор колониялык зомбулукту да, элдин алсыздыгынан пайдаланган жергиликтүү бий ээлерин да айыптайт. Алымкулдун образы аркылуу жеке кайгы коомдук жоопкерчиликке айланып, адам өз укугу үчүн гана эмес, башкалардын тагдыры үчүн да күрөшүүгө тийиш деген ой берилет.
Кийинки "Таң алдында" редакциясында бул идея советтик тарых түшүнүгү менен толукталган: кандуу жана караңгы доордон кийин жаңы коомдун "таңы" атат деген ишеним алдыга чыгат. Азыркы окурман бул көз карашты чыгарма жазылган мезгилдин идеологиялык өзгөчөлүгү катары да баалашы керек.
Чыгарманын мааниси
"Кандуу жылдар" — кыргыз адабиятынын калыптануу мезгилиндеги ири тарыхый чыгармалардын бири жана ыр менен жазылган алгачкы кыргыз романы. Ал Үркүндү саясий окуя катары гана эмес, үй-бүлөлөрдү талкалаган, балдарды жетим калтырган жана элди жеринен ажыраткан апаат катары көрсөттү.
Романдын баалуулугу — тарыхый даталарды кайталоодо эмес, ошол доордогу адам эмнеден коркконун, эмнеге каршы чыкканын жана мекенинен айрылуу кандай трагедия болгонун сездире алгандыгында. Ошондой эле чыгарма Үркүндүн элдин эс тутумунда эмне үчүн өчпөс жара болуп калганын түшүнүүгө жардам берет.
