"Кылым карытар бир күн" романы: мазмуну, маңкурттук жана каармандар
© Фото / Посольство КР в РФ
Жазылуу
Чыңгыз Айтматовдун "Кылым карытар бир күн" романы адамдын эс тутуму, абийири жана өз тарыхы алдындагы жоопкерчилиги тууралуу баяндайт.
Башкы окуя — Эдигейдин каза болгон досу Казангапты акыркы сапарга узатышы. Бирок ушул бир күндүн ичинде анын өткөн өмүрү, Найман эне тууралуу уламыш жана космостогу окуялар катар ачылат. Үч линияны адамды өзүнөн, элинен жана башка адамдардан ажыраткан күчкө кантип каршы турууга болот деген суроо бириктирип турат.
Роман 1980-жылы жарык көргөн. Орусча аталышы — "И дольше века длится день", дагы бир аталышы — "Буранный полустанок". Бул талдоодо чыгарманын негизги окуялары, аягы жана образдардын мааниси ачылат. 1990-жылы жарык көргөн "Чыңгызхандын ак булут" романдагы Абуталиптин тагдырын кеңейтет. Төмөндө романдын үч линиясы талданат.
Бир күнгө сыйган өмүр жана үч сюжеттик линия
Романдын борборунда Сары-Өзөк талаасындагы Бороондуу темир жол разъезди турат. Разъезд — поезддер бири-бирин өткөрүп, темир жол кыймылы уюштурулган чакан бекет. Суусу тартыш, жайы ысык, кышы катаал. Ошентсе да Эдигей менен Казангап ушул жерди мекен тутуп, көп жыл эмгектенишет.
Чыгарманы түшүнүү үчүн окуялардын качан болгонун жана романда кандай иретте баяндалганын айырмалоо керек. Казангапты көмүүгө бараткан сапар — азыркы учур. Эдигейдин согуштан кийинки жашоосу, Абуталиптин тагдыры — эскерүүлөр. Найман эненин баяны — уламыш. Космостогу окуялар — негизги сапарга параллель жүргөн фантастикалык линия.
Өткөнгө эскерүү аркылуу кайрылуу адабиятта ретроспекция деп аталат. Айтматов аны каармандын бүгүнкү аракетинин себептерин ачуу үчүн колдонот. Ошондуктан романда окуялар убакыт ирети менен баяндалбайт. Бир күндүн мааниси календардык узактыгына эмес, анда кайра жанданган адамдык тажрыйбага жараша өлчөнөт.
Бороондуудагы окуялардын кыскача мазмуну
Казангап каза болуп, Эдигей эң жакын досунан айрылат. Согуштан контузия алып кайткан Эдигей жубайы Үкүбаланы Казангап Бороондууга чакырган. Кийин бул эки бүлө бири-бирине таяныч болуп жашайт. Каранар да Казангап берген ботодон чоңоюп, Эдигейдин өмүрлүк шеригине айланат.
Эдигей досун ата-бабалар жаткан Эне-Бейитке коюуну көздөйт. Казангаптын уулу Сабитжан узак жолго чыгып, салтты сактап убара болууну анча маанилүү көрбөйт. Анын мамилеси Эдигейди кейитет. Маркумду урматтоо карыя үчүн өткөн өмүрдүн баркын таануу болсо, Сабитжан көбүнчө ишти тез бүтүрүүнү ойлойт.
Сапарда Эдигей Абуталип Куттыбаев менен Зарипаны эстейт. Абуталип согушта туткунга түшүп, андан качып чыгып, Югославиядагы партизандарга кошулган. Бирок согуштан кийинки саясий шартта анын башынан өткөндөрү өзүнө каршы колдонулат. Бороондууда ал балдары үчүн эскерүүлөрүн, элдик баяндарды жазат. Муну тергөөчүлөр душмандык иш катары көрсөтүп, камакка алышат. Кийин үй-бүлөсүнө анын өлгөнү маалым болот.
Эдигей окумуштуу Елизаровдун жардамы менен Абуталиптин ишин кайра кароого жетишет. Абуталип өлгөндөн кийин толук акталат. Реабилитация — негизсиз айыпталган адамдын актыгын расмий таануу. Бирок адилеттиктин калыбына келиши балдарына атасын кайтарып бере албайт.
Абуталиптин жазганы бийликке каршы даярдалган программа эмес. Ал балдары атасын жана анын турмушун билишин каалайт. Ошондуктан анын тагдыры романда эс тутум үчүн күрөштүн дагы бир көрүнүшү катары окулат: адам өз өмүрүнүн чындыгын кийинки муунга өткөрүүгө аракеттенет, ал эми куугунтук ошол байланышты үзөт.
Эдигей Зарипага жардам берип жүрүп, аны сүйүп калат. Зарипа балдарын алып Бороондуудан кетет. Бул ажырашуу Эдигейге катуу тийип, ал ачуусун Каранардан чыгарат. Казангап ага Үкүбала менен Зарипанын кадырын түшүнүүгө жардам берет. Сүйүү окуясы каармандын өз сезимин жакындарынын тагдырынан жогору коюуга акысы барбы деген суроону жаратат.
Акырында сөөк коюуга бараткандар Эне-Бейиттин жолу тосулганын көрүшөт. Көрүстөн космодромдун жабык аймагына кирип калган. Күзөт башчысы аларды өткөрбөй, көрүстөндү жоюу пландалганын айтат. Эдигей Казангапты жакын жердеги Мала-Кумдуу чапка коюуну чечет. Досунун керээзи толук аткарылбай калса да, аны акыркы сапарга урмат менен узатуу милдетинен баш тартпайт.
Найман эне менен Жоламандын уламышы
Бул линияны Бороондуудагы окуялардан өзүнчө кароо керек. Уламышта жуңжаң баскынчылары туткундардын чачын кырып, жаңы союлган төөнүн терисинен жасалган шири кийгизишет. Кургаган тери башты кысып, адамды азапка салат. Тирүү калгандардын айрымдары акылын жоготуп, кожоюндун буйругуна гана баш ийген маңкуртка айланат. Бул — романдагы көркөм баян; аны тарыхый же медициналык жактан далилденген маалымат катары кабыл алууга болбойт.
Найман эне дайынсыз кеткен уулу Жоламанды издеп чыгат. Тапса, уулу энесин тааныбайт, өзүнүн атын да унуткан. Эне ага балалыгын, ата тегин эске салат. Уулунун атасы Дөнөнбай экенин айтып, анын адамдык дүйнөсүн кайра ойготууга аракеттенет.
Кожоюндары болсо Жоламанды бул аял анын башына зыян келтирет деп коркутушат. Энеси кайра келгенде уулу ага жаа тартып, өлтүрөт. Уламышта Найман эненин ак жоолугу куш болуп учуп, Дөнөнбайдын атын эстеткен чакырыкка айланат. Эне көмүлгөн жай Эне-Бейит деп аталат.
Бул трагедиянын оордугу өлүм менен эле чектелбейт. Эне баласын тирүү кезинде эле жоготкон: уулу тирүү, бирок энеси менен байланыштырган эс тутуму өчкөн. Жоламан өз энесин өлтүрүп жатканын аңдай албайт. Демек, уламыштын негизги айыптоосу уулга эмес, анын аң-сезимин талкалап, куралга айланткан зордукчуларга багытталат.
Найман эненин күрөшү уулун үйгө кайтаруудан кеңири. Ал адамдын ким экенин билип, жашоо укугун коргойт. Эненин өлүмү анын сүйүүсүнүн маанисин жокко чыгарбайт: Дөнөнбай куш аркылуу чакырык уланып, эстөөгө болгон талап тирүү калат.
Романда "маңкурт" деген эмне?
Түз маанисинде маңкурт — зордук менен эс тутумунан ажыратылган туткун. Ал өзүнүн атын, ата-энесин, мурдагы турмушун билбейт. Адамдын эмгекке жарамдуулугу сакталганы менен өз алдынча багыт табууга керектүү жеке тажрыйбасы жок болгон.
Романдагы образды кеңири чечмелегенде маңкуртчулук тарыхый эс тутумдан жана өз алдынча ой жүгүртүүдөн ажыроону да туюнтат. Бирок Жоламан менен Сабитжанды бирдей абалдагы адамдар деп түшүнүү туура эмес. Жоламан — кыйноонун курмандыгы. Сабитжан ким экенин билет, бирок ата-бабанын мурасын сактоого кайдыгер. Экөөнүн ортосундагы байланыш — адабий параллель.
Мисалы, Сабитжандын билими жана кызматка жакындыгы аны автоматтык түрдө руханий жактан жетилтпейт. Каармандын көйгөйү маалыматтын аздыгында эмес, ошол маалыматты адамдык жоопкерчиликке айланта албаганында. Ошол эле учурда роман билим алууга каршы эмес: балдары үчүн жазган Абуталип — билимдүү, өз алдынча ойлонгон адам.
"Маңкурт" сөзүн бүгүнкү саясий талаштагы айыптоо катары гана түшүндүрүү романдын маанисин тарытат. Чыгармада сөз адамды башкаруунун баасы, энелик сүйүү, эркиндик жана эс тутум жөнүндө жүрөт. Ошондуктан талдоодо кимдир бирөөгө ат коюуга эмес, адам кандай жол менен өзүнүн моралдык таянычынан ажырап жатканын түшүндүрүүгө көңүл буруу керек.
Космостук линиянын мазмуну
"Паритет" станциясында иштеген советтик жана америкалык космонавттар башка цивилизация менен байланыш түзүшөт. Алар Токой-Төш планетасына барышат. Бул коом согуштук касташууну билбеген, илимий жана коомдук өнүгүүнүн башка мүмкүнчүлүгүн көрсөткөн дүйнө катары сүрөттөлөт. Космонавттар байланыш адамзатка пайдалуу болот деп ишенишет.
Жердеги жетекчилик бул ачылышты коркунуч катары кабыл алат. Токой-Төш менен байланыштан баш тартылып, кеткен космонавттардын кайтып келишине тыюу салынат. "Кырчоо" операциясы аркылуу Жердин айланасына бөгөт түзүүчү ракеталар жөнөтүлөт. Кыргызча "Кырчоо", орусча "Обруч" деп аталган бул операция адамзатты тышкы байланыштан обочолонтот.
Фантастика бул жерде окуяны кызыктуу кылуу үчүн гана кошулган эмес. Ал адамдын тандоосун бүтүндөй планетанын деңгээлине чыгарат. Өнүккөн техника өзүнөн өзү ишенимди, кызматташтыкты же адилеттикти жаратпай турганы көрүнөт. Чечим кабыл алгандар жаңы тажрыйбаны үйрөнүүнүн ордуна ага барчу жолду жабышат.
Космонавттардын кадамы да жөнөкөй эмес: алар көрсөтмөгө баш ийбей, өз абийирине ылайык аракеттенишет. Бул Эдигейдин аракетине үндөш. Экөө тең даяр буйрук менен адамдык милдеттин ортосунда калып, өзү ылайык деп эсептеген жолду тандайт. Космостогу окуялар фантазия бойдон калбай, жердеги моралдык пикир келишпестикти кеңейтет.
Башкы каармандар жана алардын ролу
Эдигей үч линияны байланыштырат. Калган каармандардын ролун алардын кайсы окуяга катышканы аркылуу айырмалоого болот.
Каарман | Ким | Чыгармадагы ролу |
Эдигей | Бороондуудагы темир жол жумушчусу | Эскерүүлөрү сюжетти бириктирет; досуна жана өткөн өмүргө берилгендикти көрсөтөт |
Казангап | Эдигейдин досу жана кесиптеши | Анын өлүмү негизги окуяны баштайт; өз ара жардамдын жана акылмандыктын үлгүсү |
Үкүбала | Эдигейдин жубайы | Үй-бүлөнүн таянычы; Эдигейдин жеке сезимдеринен тышкары жоопкерчилигин ачат |
Абуталип | Мурдагы мугалим, согуш катышуучусу | Эскерүүлөрүн балдарына калтыргысы келет; саясий куугунтуктун курмандыгы |
Зарипа | Абуталиптин жубайы | Балдарынын тагдырын көтөргөн эне; Эдигейдин ички драмасын ачат |
Сабитжан | Казангаптын уулу | Ата мурасына кайдыгерликтин жана кызматтык ой жүгүртүүнүн көрүнүшү |
Найман эне | Жоламандын энеси | Уулунун эс тутумун сактап калууга күрөшөт; энелик сүйүүнү билдирет |
Жоламан | Маңкуртка айлантылган уул | Зордуктун адамдын инсандыгын талкалаган кесепетин көрсөтөт |
Космонавттар | "Паритет" станциясынын эки өкүлү | Жалпы адамзаттык байланыш үчүн өз алдынча жоопкерчилик алышат |
Эдигейдин образы жана ички карама-каршылыгы
Эдигейдин адамгерчилиги анын сөзүнөн мурда аракетинен көрүнөт. Ал Казангаптын сөөгү чоң урмат менен жерге берилишине жан үрөйт, Абуталиптин үй-бүлөсүнө жардам берет, Эне-Бейитти сактоо зарылдыгын түшүндүрүүгө аракеттенет. Каармандын күчү бийлигинде эмес, башкалар четке каккан милдетти өзүнө алганында.
Бирок Эдигей жаңылбаган идеалдуу каарман эмес. Зарипага болгон сезими, ал кетип калганда Каранарга көрсөткөн катаалдыгы анын ачуусун жана алсыздыгын ачыктайт. Ошондуктан аны жөн гана "жакшы карыя" деп мүнөздөө жетишсиз. Ал сезимдерине берилген, жаңылган, кайра өзүнө суроо берген тирүү адам.
Эдигейдин өткөнгө мамилеси бардык эски салттарды ойлонбой кабыл алуу дегенди билдирбейт. Ал салттын адамга керектүү маанисин: маркумду урматтоону, доско берилгендикти, ата-бабанын изин сактоону коргойт. Ал эми адамдын эркиндигин баскан көрүнүштөр роман ичинде сындалат.
Муну Раймалы ага менен Бегимайдын баяны да толуктайт. Ырчынын сүйүүсүнө жана чыгармачылык эркиндигине жакындары каршы чыгат. Бул эпизод Эдигейдин жеке драмасына үндөшүп, "салт" деген сөздүн өзү адилеттикти кепилдебей турганын көрсөтөт. Салтты баалоодо анын адамдык кадыр-баркка кандай таасир эткени маанилүү.
Символдор жана үч линиянын байланышы
Символ | Сюжеттеги көрүнүшү | Адабий чечмелөөсү |
Шири | Туткундун башын кыскан төө териси | Адамды эс тутумунан ажыратып башкаруу. |
Эне-Бейит | Жолу жабылган ата-бабалар көрүстөнү | Өткөн тарыхка жана муундар байланышына жетүүнүн тосулушу. |
Дөнөнбай куш | Эненин жоолугунан жаралган куш | Унутууга каршы токтобогон чакырык. |
Космостук кырчоо | Жерди обочолонткан ракеталык бөгөт | Адамзаттын жаңы билимге жана байланышка жолунун жабылышы. |
Темир жол | Чыгармада кайталанган поезд кыймылы | Тарыхтын жүрүшү, адамдардын өткөн жана келечек менен байланышы. |
Каранар | Эдигейдин төөсү жана сапардагы шериги | Табигый жашоонун күчү; каармандын сезимдерин ачкан жандуу образ. |
Бул чечмелөөлөрдү бириктирген байланыш — бөгөт. Шири жеке адамдын өткөнүн өчүрөт. Көрүстөндүн тосмосу коомду тарыхый мурасынан ажыратат. Космостук кырчоо адамзаттын башка дүйнө менен баарлашуусун токтотот. Масштаб өзгөргөнү менен эркин байланыштын үзүлүшү бардык линияларда кайталанат.
Бул үч окуянын өзөгү бирдей эмес, бир мезгилге да таандык эмес. Автор аларды мааниси боюнча жакындаштырат. Уламыш адамдын эс тутумун жоготуунун трагедиясын көрсөтсө, реалисттик линия ошол эле маселени коомдук турмуш аркылуу ачат. Фантастикалык линия ошол коркунучту бүткүл адамзатка тиешелүү маселеге айлантат.
Романдын идеясы жана финалдын мааниси
Казангапты көмгөндөн кийин Эдигей Эне-Бейит маселесин көтөрүүгө кайра аракеттенет. Ошол маалда космодромдон ракеталар учуп, Каранары, ити менен жалындан качууга мажбур болот. Алыста кабыл алынган чечим жөнөкөй адамдын жашоосуна кирет. Ошол учурда Эдигейге Найман эненин жоолугунан жаралган ак куш жанында учуп, өз атын жана ата тегин эстөөгө чакырып жаткандай сезилет. Ушул көрүнүштө үч линия тең кошулат.
Эдигей финалда өлбөйт. Кийинки күндөрдө кыздары келгенде Үкүбала анын жетекчиликке жолугууга кеткенин айтат. Демек, каршылык токтогон жок, бирок Эне-Бейитти сактап калуу маселеси чечилди деп да айтылбайт.
Чыгарманын аягын "техника жаман" деген тыянакка кыскартуу туура эмес. Роман техниканын кандай максатка колдонулганын сурайт. Эгер өнүгүү адамдын эс тутумун, эркиндигин жана өз ара ишенимин жокко чыгарса, анын адамга пайдасы кандай болот?
Чыгарманын негизги идеясы — өткөнүн билген, өз абийири менен чечим кабыл алган адам гана зордук менен кайдыгерликке каршы тура алат. Бирок эс тутум фактыларды жаттоо менен эле сакталбайт. Эдигей досунун алдындагы милдетин аткарганда, Абуталип балдары үчүн жазганда, Найман эне уулун издеп чыкканда ал кадимки аракетке айланат.
Мектептик жоопто үч линияны ушул ой аркылуу байланыштырууга болот: адамдын эс тутумун коргоо — анын өз алдынча жашоо укугун коргоо. "Кылым карытар бир күн" деген аталыш да бир күнгө баткан ушул жоопкерчиликти туюнтат. Казангапты узаткан сапар Эдигейдин өткөн өмүрүн жана адамзаттын келечегин бир суроонун алдына коёт.
Колдонулган булактар
1.
Кыргыз Энциклопедиясы жана терминология борбору — "Айтматов тууралуу макала".2.
Чыңгыз Айтматов — автордук кириш сөз жана романдын баштапкы бөлүмдөрү.3.
"Эл агартуу" — № 5–6, 2019, 36–37-беттер. "А. Акматалиевдин талдоолору тууралуу".4.
"Кут билим" — "Чыңгыз Айтматовдун планетардык философиясы".Сюжеттик маалыматтар романдын тексти жана кошумча булактар менен салыштырылды. Символдордун мааниси адабий чечмелөө катары берилди.
