"Жаңыл Мырза" поэмасы: кыскача мазмуну, каармандары жана негизги конфликт
© Sputnik / Азат Акаев
Жазылуу
Поэма 1924-жылы жазылып, 1925-жылы Москвада чыккан "Касым ырларынын жыйнагына" кирген. Ал элдик "Жаңыл Мырза" эпосунун негизинде жаралган автордук чыгарма. Ошондуктан элдик варианттардын мазмунун Тыныстановдун поэмасы менен аралаштырбоо керек.
Касым Тыныстановдун "Жаңыл Мырза" поэмасы баатыр кыздын эрдигин, армандуу сүйүүсүн жана эркин жашоого умтулуусун баяндайт. Жаңыл Түлкүгө ашык болот, бирок анын кемсинткен сөзүнөн кийин төрт баатырды атып өлтүрөт. Ушул окуя сүйүү менен намыстын кагылышын ачат. Андан кийинки туткундук каармандын эркиндигин да сынайт.
КЫСКАЧА МАЗМУНУ
Түлкүнүн Жаңылды багындыруу ниети. Поэманын башында комузчу карыя өткөндү эскерип, Жаңыл тууралуу баянга жол ачат. Андан соң Түлкүнүн үй-бүлөлүк окуясы айтылат: энесинин талабына баш ийип, ал чырдын себебин сурабай жубайын кетирет. Кийин Жаңылды аялдыкка алууну ойлойт. Бирок кызды кудалап эмес, кармашта жеңип алгысы келет. Аны менен Үчүкө, Атагозу жана Чабак жолго чыгат.
Жаңылдын сүйүүсү жана төрт баатырдын өлүмү. Жаңыл Какшаалда эркин жашайт. Баатырлар жылкысын айдап кеткенде артынан кууп чыгат. Жар башынан аларды карап, Түлкүнү жактырып калат. Ошол учурда Жаңылдын Кертайган аттуу ити оттун жанына барат. Түлкү Жаңылды кемсинткен сөз айткандан кийин кыз жебе тартып, төрт баатырды жаралайт. Ок тийген Түлкүгө Жаңыл сүйүүсүн билдирет.
Кун талап кылуу жана туткундук. Төрт баатырдын өлүмү үчүн кун талап кылган кол Жаңылды кармоого камынат. Бул жерде кун — өлүм үчүн талап кылынган төлөм. Шырдакбектин сынчысы, башкача айтканда, адамдардын сапатын баамдай алган кеңешчиси буктурма уюштурууну сунуштайт. Кысыкта Абыл анын атын чылбырлап кармайт. Жаңыл аны өлтүрүүгө даярданып, бирок тааныган соң куралын таштайт. Колго түшкөн кызды кордоо үчүн кары кишиге олжого, башкача айтканда, жортуулда алынган мүлктөй беришет.
Эркиндикке чыгуу жана кайгылуу финал. Кийин эл Жаңылдан мергенчилик өнөрүн көрсөтүүнү суранат. Ал мурдагы жоо кийимин, жаасын жана Шырдакбектин жоргосун алат. Абылдын асманга ыргыткан тебетейин жаа менен атып, чеберчилигин көрсөтөт да, кетип калат. Какшаалга кайтып келгенде эли багындырылып, мурдагы турмуш бузулганын көрөт. Төрт баатыр өлгөн жерге барып, Түлкүнүн сөөгүнүн жанында өз өмүрүн кыят.
Негизги каармандар
Каарман | Окуядагы орду | Конфликтке катышы |
Жаңыл Мырза | Какшаалдагы баатыр, мерген кыз | Сүйүүсү, намысы жана эркиндиги кагылышат |
Түлкү | Жаңылды кармашта жеңип алгысы келген баатыр | Жаңылдын сүйүүсүн ойготот, бирок аны кемсинтет |
Үчүкө | Түлкүнүн бир тууганы | Аны менен жортуулга чыгып, Жаңылдын огунан өлөт |
Атагозу жана Чабак | Түлкүнүн жолдоштору | Жортуулга катышып, ошол эле жерде өлүшөт |
Шырдакбек жана анын сынчысы | Кун кууган окуяда жетекчи жана амал ойлогон киши | Жаңылды туткунга алуу аракетине катышат |
Абыл | Жаңылды чылбырлап кармаган жигит | Кыз аны аяйт; кийин өнөрүн көрсөтүүгө чакырып келет |
Атагозунун аты айрым материалдарда Атакозу деп жазылат.
Жаңылдын образы
Жаңылдын күчү мергенчилиги менен эле чектелбейт. Ал өз тагдырын өзү чечкиси келет. Эр кийимин кийип, чачын түйүп жүргөндүктөн эл аны Мырза деп сыпаттаган. Автор аны бийликке умтулган өкүмдар катары эмес, эркин тоо жашоосун сүйгөн каарман катары сүрөттөйт.
Адабиятчы Сымбат Максутова Тыныстановдун Жаңылында баатырдык менен катар акылмандык жана аялдык ар-намыс да маанилүү экенин белгилейт. А. Андашованын изилдөөсүндө каармандын ички сезимдерине өзгөчө көңүл бурулганы көрсөтүлөт. Демек, анын образын түшүнүү үчүн жеңиштерин гана санабай, сүйүүсү менен кайгысын да талдоо керек.
Абылды аяшы анын адамдык сапатын ачат. Жаңыл бул чечимин эл келечекте таянар кишиден ажырабасын деген ой менен түшүндүрөт. Ошентип, баатыр кыз ар бир кармашта өлтүрүүнү тандай бербейт.
Негизги конфликт жана коомдук салттар
Ички конфликт — сүйүү менен намыстын кагылышы. Жаңыл Түлкүнү жактырат, бирок анын кемсинтүүсүн кабыл албайт. Бул эпизоддо сүйгөн адамына болгон сезим менен өз кадырын коргоо бирине-бири каршы чыгат. Адабий талдоолор каармандын намыскөйлүгү менен сүйүү азабын бирге карайт.
Тышкы конфликт — эркин адамды багындыруу аракети. Түлкүнүн кызды кармашта жеңип алуу ниети, кун куумай жана Жаңылды олжо катары берүү анын өз алдынча чечимине жол бербейт. Муну аялдын тагдырын башкалар чечкен мамиленин көркөм көрүнүшү деп түшүнүүгө болот.
Түлкүнүн мурдагы жубайын кетирген эпизоду да ушул талдоого негиз берет. Эненин талабына баш ийген Түлкү жубайынын сөзүн укпай коёт. Салттын таасири адамдардын чечими жана анын кесепети аркылуу ачылат.
Негизги идеясы жана финалдын мааниси
Тыныстанов элдик сюжетти Жаңылдын ички дүйнөсүнө көңүл буруп кайра иштеген. Баатыр кыздын тагдыры жеке адамдын трагедиясына айланат. Андыктан поэманы талдоодо анын өзүнө таандык кайгылуу финалын эске алуу керек.
Жаңылдын туткундан чыгышы анын бактысын кайтарбайт: сүйгөнү өлгөн, туулган жериндеги мурдагы жашоо да жоголгон. Финалды сүйүү кайгысы менен мекен кайгысынын кошулушу катары окууга болот. Поэманын башында жана аягында муңдуу комуз баяны кайгылуу маанайды күчөтөт.
Жаңыл эмне үчүн Түлкүнү өлтүрдү? Эмне үчүн Абылды аяды? Эмне үчүн эркиндикке чыккандан кийин да бактылуу боло алган жок? Чыгарманы талдоого ушул үч суроо жардам берет. Жооптордо жортуулду, кемсинтүүнү, эл алдындагы жоопкерчиликти жана кайтып келгендеги жоготууларды байланыштыруу керек.
Булактар
1.
Касым Тыныстанов. "Жаңыл Мырза" поэмасынын тексти.2.
Абдыкерим Муратов. "Бир ырдын сыры: Касым Тыныстанов “Жаңыл Мырза” поэмасы". РухЭш, 24.03.2020.3.
Эдиса Кыдырмышова. "Касым Тыныстанов: “Жаңыл Мырза” поэмасы". Кутбилим, 07.02.2023.4.
Айнура Андашова. "“Жаңыл Мырза” эпосунун профессионал адабиятта көркөм иштелиши". Автореферат, Бишкек, 2011, 10–12-бб. Санарип көчүрмө.5.
"Касым ырларынын жыйнагы". Кол жазмалар каталогундагы 1925-жылкы басылманын карточкасы.6.
"Жаңыл Мырза туурасындагы жети факты". Sputnik Кыргызстан, 30.04.2016. Поэманын 1924-жылы жазылышы жөнүндө маалымат.
