"Майдан" романынын мазмуну, образдар системасы жана согуштун кесепети
© Sputnik / Макс Альперт
Жазылуу
Узакбай Абдукаимовдун "Майдан" романы согуш адамдын өмүрүн гана эмес, мүнөзүн, үй-бүлөсүн жана келечегин да өзгөртөрүн көрсөтөт.
Чыгармада фронттун жүрүшү менен Кыргызстандагы тыл турмушу катар сүрөттөлөт. Кыдырбек менен Берметтин сүйүүсү, Качыкенин ички күрөшү, Саадаттын эмгеги жана Шарапаттын трагедиясы оор сыноодо адам өзүнүн адамгерчилигин кантип сактай алат деген суроону башкы планга чыгарат.
Романды бир жоокердин өмүр баяны катары кароо жетишсиз. Анын бир нече маанилүү каарманы жана өз ара байланышкан сюжеттик багыттары бар. Ар биринин тагдыры согуштун башка кесепетин ачат. Башкы көңүл окуялардын өзүнө гана эмес, ошол окуялар адамдын жан дүйнөсүндө кандай өзгөрүү жаратканына бурулат. Ошондуктан "Майданды" психологиялык роман катары кароого болот.
Роман жөнүндө негизги маалымат
"Майдандын" биринчи китеби 1961-жылы, экинчи китеби жазуучу дүйнөдөн кайткандан кийин, 1966-жылы жарык көргөн. Абдукаимов өзү согушка катышкан. Анын фронттук тажрыйбасы жана согуш күндөлүгү чыгармадагы жоокер турмушун ишенимдүү сүрөттөп берген. Бирок роман документалдык баяндама эмес: тарыхый кырдаал каармандардын көркөм тагдырлары аркылуу берилет.
Аталыштагы "майдан" түз маанисинде согуш талаасын билдирет. Чыгарманын мазмунуна таянып, аны адамдын абийири сыналган мейкиндик катары да чечмелөөгө болот. Сырткы күрөш фронтто жүрсө, ички күрөш үй-бүлөдө, сүйүүдө, кесиптик чөйрөдө жана адамдын жан дүйнөсүндө уланат. Бул — аталышка берилген адабий түшүндүрмө.
"Майдан" романынын кыскача мазмуну
Окуя согуш алдындагы тынч турмуштан башталат. Аскер кызматындагы Кыдырбек айылга келип, мурдагы классташы, институттун студенти Бермет менен жолугат. Ал кыздан сүйүү катына жооп күтөт. Бермет шашылыш чечим чыгаргысы келбейт. Кыдырбек кайра жолго чыкканда согуш башталганын угат. Жеке турмуштагы күмөн саноонун ордуна жалпы элдин өмүрүнө коркунуч туудурган чоң сыноо чыгат.
Андан ары окуялар фронт менен тылдын ортосунда алмашып турат. Кыдырбек Москва алдындагы жана Сталинграддагы салгылашууларга катышат. Жарадар болот, оор күндөрдү башынан кечирет. Бир кезде анын дайынсыз жоголгону тууралуу кабар келип, Бермет менен жакындары кайгыга батат. Бирок кыздын үмүтү өчпөйт. Кыдырбек душмандын колуна түшпөй аман калып, өз бөлүгүнө кайтып келет. Аскердик милдет, аман калуу жана сүйгөн адамына кайтуу каалоосу бир каармандын тагдырында биригет.
Чыгармадагы дагы бир багыт Качыке менен байланышат. Мурда илимий кызматкер болгон бул адам үй-бүлөсүндө өз оюн коргой албай, Чынаркандын басымына баш ийип жашаган. Фронтто ал аскердик турмушту үйрөнөт, жолдошторунун колдоосун көрөт, өзүнүн алсыз жактарын карап талдап чыгат. Өлүм коркунучу анын жашоо, абийир жана жоопкерчилик жөнүндөгү ойлорун тереңдетет.
Тылда адамдар күнүмдүк эмгеги менен фронтко жардам беришет. Ошол эле учурда мугалимдердин, студенттердин, бүтүндөй үй-бүлөлөрдүн жана шаардык интеллигенциянын жеке көйгөйлөрү ачылат. Саадат балдардын окуусун улантууга аракеттенет. Шарапаттын келечегине согуш жараткан коркунуч, ушак жана чоңдордун чечимдери зыян тийгизет. Арууке болсо согушта курман болгон акын Искендерден ажырайт.
Жеңиш жакындаганда Качыке баатырларча курман болот. Анын руханий өзгөрүүсү аяктаганы менен жаңыча жашоого болгон үмүтү ишке ашпайт. Финалды түшүнүүдө жеңиш менен адам жоготууну бирге кароо керек: жалпы элдин жеңиши ар бир үйгө бүтүн бакыт алып келе албайт.
Качыке менен Чынаркан жана адамдын ички күрөшү
Качыкенин образы даяр баатырдын сүрөтү эмес. Романдын жүрүшүндө окурман анын өзүнө ишенбестигин, жалтактыгын, боорукерлигин жана ойчулдугун бирге көрөт. Ал көп нерсени түшүнгөнү менен өз жашоосун өзгөртүүгө дарамети жетпейт. Билимдүү болуу менен эрктүү болуунун айырмасы ушул образ аркылуу ачылат.
Чынаркан күйөөсүнүн алсыз жактарын пайдаланып, ага мурда көрсөткөн жардамын милдет кылат. Ал Качыкенин кичинекей кызына да зомбулук көрсөтөт. Качыке баласынын тагдыры үчүн тынчсызданып, үй-бүлөлүк көз карандылыктан чыга албай жүрөт. Демек, алардын чатагы мүнөздөрдүн жөнөкөй келишпестиги эмес: бир адамдын экинчисин башкарууга умтулуусу менен өз алдынча жашоо каалоосу кагылышат. Чынаркандын фронтко жазган каттары да Качыкени кыйнайт.
Майдандагы жолдоштору ага башкача мамиле жасайт. Алар Качыкенин кемчилигин көрүшөт, бирок жакшы сапаттарын да баалашат. Козлов менен Седельниковдун жарадар Качыкени согуш талаасынан алып чыгышы өзгөчө маанилүү. Өз өмүрү коркунучта турган адамдардын жардамынан ал адамгерчиликтин чыныгы күчүн түшүнөт. Өзгөрүүсүнө жеке чечими менен катар ушул колдоо да түрткү болот.
Качыке бир катты сууга таштаган эпизодду анын ички бошонуусунун белгиси катары окууга болот. Бирок өзгөрүү бир кыймыл менен бүтпөйт. Ал өзүн кайра баалап, башкалардын тагдыры үчүн жоопкерчилик алууга умтулат. Башкача айтканда, жашоодон корккон адам менен ишке, келечекке ишенген адам күрөшөт.
Качыкенин өлүмү ушул өнүгүүнү трагедиялуу кылат. Жазуучу адамдын руханий өсүшүн көрсөтөт, бирок согуштун кесепетин жашырбайт: өзүн тапкан адамдын да өмүрү үзүлөт. Ошондуктан бул образды "согуш аны күчтүү кылды" деген бир сүйлөм менен түшүндүрүү жетишсиз.
Кыдырбек менен Берметтин сүйүүсү жана өзгөрүшү
Кыдырбек — аскердик билим алган, фронттогу жоопкерчиликти сезе билген жоокер. Ал жолдошторунун ишенимин актоого, өз элин жана жакындарын уят кылбоого аракеттенет. Каармандын эрдиги өзүн көрсөтүү эмес, милдетти аткаруунун натыйжасы катары ачылат.
Сталинграддагы бир үйдү душмандан бошотуу планын талкуулаган эпизод командирдин адеп-ахлактык тандоосун так көрсөтөт. Сулайманов чабуулга ашыкча көп адам жибербөөнү сунуштайт: чоң топ жоготууну көбөйтүшү мүмкүн. Алгач чакан топ үйдү ээлеп, андан кийин кошумча күч келиши керек. Бул жерде эрдик тобокелге баруу менен эле өлчөнбөйт. Командир тапшырманы аткарууга жана жоокерлеринин өмүрүн сактоого бирдей жооптуу. Ошондуктан салгылаш каармандын адамдык сапатын да ачат.
Бермет аны бала кезинен билет. Ошондуктан кыздын баштапкы тартынуусу жөн гана муздак мамиле эмес. Ал мурдагы шайыр, бейбаш жигиттин жетилген адамга айланганына ишенгиси келет. Бул мамиледе биринчи тоскоолдук — бири-биринин сезимин жана өзгөрүүсүн толук түшүнө электик. Согуш башталгандан кийин ага аралык, белгисиздик жана өлүм коркунучу кошулат.
Берметтин сезими акырындап ачылат. Адегенде ал фронттогу адамга кайрат берүү үчүн кат жазат. Кыдырбектин жообу кызга анын ички дүйнөсү өзгөргөнүн көрсөтөт. Кат алышуу экөөнүн мамилесин тереңдетип, сүйүүсүн аңдоого жардам берет. Кыдырбек дайынсыз жоголду деген кабардан кийин да Бермет үмүтүн үзбөйт. Мында сүйүү кубаныч менен гана эмес, күтүү жана кайгы менен да коштолот.
Берметти жөн гана "жоокерди күткөн кыз" деп мүнөздөө анын образын тарытат. Ал адамдарга баа берет, билим менен адамгерчиликтин дайыма эле бирге жүрбөгөнүн байкайт, өзүнүн көз карашын калыптандырат. Токтоолугун мажирөөлүк эмес, сезимге олуттуу мамиле кылышы жана адамдын ички сапатын таанууга умтулушу деп баалоого болот.
Кыдырбек менен Сарыгулдун маанилик карама-каршылыгы да ушул жерде көрүнөт. Кыдырбек милдетти жана башкалардын ишенимин бааласа, Сарыгул жеке кызыкчылыгын жогору коёт. Бул салыштыруу экөө бардык учурда бетме-бет чатакташат дегенди билдирбейт. Автор алардын жүрүм-туруму аркылуу эки башка адеп-ахлактык багытты көрсөтөт.
Тылдагы образдар жана бузулган келечек
Саадат — мугалим, кийин мектептин директору. Анын эмгеги согуш маалында балдардын келечегин сактоого багытталат. Кыздарды армияга алат деген ушактан улам айрым ата-энелер аларды окууга жибербей калганда Саадат маселени көтөрүп чыгат. Суукта мектепти жылытуу үчүн да аракеттенет. Анын каармандыгы күнүмдүк тоскоолдуктарды жеңүүдөн көрүнөт.
Күйөөсү Муса менен мамилеси да ойдогудай эмес. Мусанын кызганчаактыгы, туруксуздугу жана жеңил оокатка кызыгуусу Саадаттын эмгекчилдигине каршы келет. Күйөөсү тоого сакманчы болуп кеткенде Саадат аны менен кошо барып иштейт. Бул аракет Мусанын эмгекке болгон мамилесинин өзгөрүшүнө көмөктөшөт. Ошентип, Саадаттын камкордугу үй-бүлөлүк милдет менен коомдук жоопкерчиликти бириктирет.
Саадаттын Шарапаттын энеси Бурулга кызынын окуусун улантуу жөнүндө кайрылышы алардын байланышын түшүндүрөт. Мугалим кыздын жөндөмүн жана келечегин көрөт. Энеси болсо согуштан коркуп, ушакка ишенип, Шарапатты тоодогу туугандарына кетирип жиберет. Коргойм деген далалаты кызды колдоо көрсөтө турган чөйрөсүнөн алыстатып коет.
Шарапат — шамдагай, таланттуу, жашоого кызыккан жаш кыз. Бирок жездеси Бакдөөлөт ишенчээктигин пайдаланып, аны азгырат. Кыз баласы жок туугандарына бала төрөп берип, андан кийин өз жолумду таба алам деп жаңылышат. Кийин коомдук басымга туш болот, жан дүйнөсү жабыркайт да акыры өмүрүн кыят. Бул нерсени жаш кыздын гана "жаңылыштыгы" деп кароо туура эмес. Анда чоңдордун жоопкерчилиги, коргоонун жетишсиздиги жана согуш күчөткөн социалдык алсыздык бар.
Искендер менен Аруукенин байланышы жоготуунун дагы бир өңүтүн ачат. Акын согушта курман болот, Арууке болсо сүйгөн адамынан ажыраган кайгысын көтөрүп жашайт. Жапаркул анын абалын түшүнүп, жардам берет жана Искендердин ырларын баалайт. Ошентип, жеке кайгы чыгармачыл мурас жана адамдык колдоо менен байланышат.
Шаарда жашаган жаш жазуучу Мырзабек менен Жапаркул чынчылдыкты жактаган каармандар катары ачылат. Мырзабек эл үчүн күйгөндөй сүйлөп, өздөрү кымбат дасторкондо отурган адамдардын жасалма патриоттуулугуна нааразы. Жапаркул болсо Абсамат (айрым булактарда Апсамат) менен Абжапардын сапатсыз чыгармаларына каршы чыгат. Бул чөйрөдөгү конфликт чыныгы эмгек менен атакка умтулуунун айырмасын көрсөтөт. Тылдагы каармандар да эмгеги жана адамдарга мамилеси аркылуу бааланат.
Образдар системасындагы негизги байланыштар
Каармандарды өзүнчө мүнөздөө жетишсиз. Төмөнкү байланыштар алардын сапаттары кайсы кырдаалда ачылганын көрсөтөт. Түз мамиле менен автордук маанилик салыштырууну айырмалоо керек.
Каармандар | Байланыштын түрү | Ачылган маселе |
Качыке жана Чынаркан | Үй-бүлөлүк мамиле жана түз конфликт | Басымга баш ийүү жана өз кадырын коргоо |
Качыке жана Козлов менен Седельников | Фронттогу жардам жана жолдоштук | Колдоо адамдын өзүнө ишенимин өстүрөт |
Кыдырбек жана Бермет | Сүйүү жана кат алышуу | Жетилүү, ишеним, алыста жүрүү жана күтүү |
Саадат жана Шарапат менен Бурул | Мугалимдин камкордугу жана эненин коркунучу | Билим алуу менен ушакка ишенүүнүн кагылышы |
Саадат жана Муса | Үй-бүлөлүк конфликт жана колдоо | Эмгекчилдик жана жеңил оокатка умтулуу |
Шарапат жана Бакдөөлөт | Туугандык чөйрөдөгү зыяндуу мамиле | Жаш адамдын аялуу абалын пайдалануу |
Искендер жана Арууке менен Жапаркул | Сүйүү, жоготуу жана колдоо | Адамдын өлүмүнөн кийин калган кайгы жана мурас |
Качыке жана Абсамат | Маанилик карама-каршылык | Абийир жана жасалма бедел |
Кыдырбек жана Сарыгул | Маанилик карама-каршылык | Жалпы жоопкерчилик жана өзүмчүлдүк |
Бермет жана Чынаркан | Маанилик карама-каршылык | Адамды урматтоо жана башкарууга умтулуу |
Согуштун кесепети жана психологиялык романдын өзгөчөлүгү
"Майданда" согуштун куну курман болгондор менен гана өлчөнбөйт. Качыкенин өлүмү ишке ашпаган келечекти, Аруукенин кайгысы ажыраган сүйүүнү, Шарапаттын трагедиясы корголбой калган жаштыкты көрсөтөт. Берметтин күтүүсү фронттон алыс адам да согуштун психологиялык оорчулугун башынан кечирерин түшүндүрөт.
Фронттук көрүнүштөрдө чарчоо, жараат, оор жол жана коркунуч маанилүү. А.Абдыраманованын изилдөөсү "Майданды" согушту катардагы жоокер менен кенже командирдин тажрыйбасы аркылуу ачкан "лейтенанттык прозага" жакын карайт. Бул — изилдөөчүнүн салыштырма баасы. Анын мааниси эрдикти күнүмдүк азаптан бөлүп карабаш керек деген жыйынтыкка кептейт.
Психологиялык талдоо ички монолог, кат, диалог жана өткөндү эскерүү менен жүрөт. Ички монолог адамдын сыртка айтпаган күмөнүн ачат. Кат фронт менен тылды байланыштырып, аралыктагы мамилени өзгөртөт. Кыдырбек менен Берметтин каттары сезимди ачса, Чынаркандын каттары Качыкенин ички каршылыгын күчөтөт. Диалог каармандардын бири-бирин түшүнүүсүн же кабыл албаганын көрсөтсө, өткөндү эскерүү ушул сааттагы чечимдин себептерин түшүндүрөт.
Бул ыкмалар окурманды Качыкенин өз алдынча чечим чыгарууга үйрөнгөнүнө, Берметтин сезимин аңдап түшүнгөнүнө ишендирет. Окурман даяр жыйынтыкты эмес, каармандын өзгөрүү жолун көрөт. Ошол себептен романдагы адамды бир сапат менен чектөө мүмкүн эмес. Боорукер адам алсыз болушу мүмкүн, билимдүү адам жасалма жүрүшү ыктымал, ал эми күчтүү адам кайсы бир учурда кайгыдан баш көтөрө албай калары айгине.
Мектептик талдоодо негизги ойду мындайча түшүндүрүүгө болот: "Майдан" согуштагы адамдын эрдигин анын ички дүйнөсү жана башкаларга жасаган мамилеси аркылуу ачат. Жеңишке жетүү менен адамгерчиликти сактоо өз ара байланышта. Ошол эле учурда роман жеңиштин артында үзүлгөн өмүрлөр, бузулган тагдырлар жана орду толгус жоготуулар калганын көрсөтөт.
Булактар:
1.
К. Артыкбаев, К. Асаналиев, С. Байгазиев, К. Иманалиев, Н. Ишекеев, А. Муратов. Кыргыз адабияты. 11-класс. Бишкек, Билим-компьютер, 2013. "Майдан" бөлүмү, 93–110-беттер.2.
А. Ш. Абдыраманова. Роман У. Абдукаимова "Битва" в контексте "лейтенантской прозы". Филологические науки. Вопросы теории и практики. 2017, № 11, 2-бөлүк, 11–14-беттер.4.
А. Муратов. Ала-Тоодон азап менен аттанган. Абдукаимовдун "Майдан" романы тууралуу 11 факт.5.
А. С. Жантаев. ХХ кылымдагы кыргыз адабиятын аксиологиялык аспектте изилдөөнүн объектиси, предмети, материалдары жана методологиясы. Бишкек, 2022. "Майдандагы" адеп-ахлактык карама-каршылыктар жөнүндө, 51-бет.
