"Кыямат" романынын мазмуну каармандары жана көйгөйлөрү
Жазылуу
Роман 1986-жылы жарык көргөн. Орусча аталышы — "Плаха". Чыгарманы түшүнүүнүн ыңгайлуу жолу — Авдийдин, карышкырлардын жана Бостондун окуяларын адегенде өзүнчө карап, андан кийин алардын байланышын талдоо. Төмөндө сюжеттин аягы да баяндалат.
Чыңгыз Айтматовдун "Кыямат" романы зомбулук, ач көздүк жана жоопкерчиликсиздик адамдын да, жаратылыштын да жашоосун кандай кыйратарын көрсөтөт. Авдий Каллистратов адамдарды зомбулуктан жана баңгизаттан кайтарууга аракеттенсе, Бостон эмгек менен жашоону оңдогусу келет. Ал эми Акбара менен Ташчайнар болсо тукумун сактап калууга умтулат. Бул тилектердин кыйрашы чыгарманын негизги трагедиясын түзөт.
Үч сюжеттик линия кандай байланышат
Авдийдин линиясы ишеним, абийир жана адамды руханий өзгөртүү мүмкүнчүлүгү багытында түзүлгөн. Акбара менен Ташчайнардын линиясы жаратылыштын талкаланышын жана тукум улоонун үзгүлтүккө учурашын ачат. Бостондун линиясы эмгекчил адамдын коомдогу каршылыктарга, көрө албастыкка жана жеке кырсыкка кабылышын баяндайт.
Бул үчөө романдын үч бөлүгүнө так бөлүнүп берилген эмес. Карышкырлардын окуясы башка линиялардын арасына кирип, аларды бириктирет. Авдий Моюнкумдагы бөкөндөрдү кыруу учурунда зомбулукка каршы чыгат. Карышкырлардын кийинки тагдыры Бостондун үй-бүлөсүнүн трагедиясына алып келет. Авдий менен Бостон жолугушпаса да, экөө тең кайдыгер жана күчкө таянган чөйрөгө туш болот.
Баяндоодо өткөнгө кайрылуулар көп. Ошондуктан окуялардын китепте айтылган ирети алардын болгон убактысына дайыма туура келбейт. Каармандын ким экенин, анын чечими эмнеден чыкканын жана ошол чечим эмнеге алып келгенин бөлүп кароо максатка ылайык. Романды жөнөкөй окуялардын тизмеси катары окуганда анын маанилүү байланыштары көрүнбөй калышы мүмкүн.
Авдийдин диний жана адеп-ахлактык изденүүсү
Авдий Каллистратов — диний семинариядан чыккан адам. Ал ишенимин жоготкону үчүн эмес, калыптанган диний түшүнүктөрдү өзгөртүүгө умтулганы үчүн чиркөө жетекчилери менен келишпейт. Каллистратовдун ою боюнча, адамзаттын тарыхый өнүгүшү менен Кудай жөнүндө түшүнүк да жаңыланууга тийиш. Координатор-Ата мындай эркин ой жүгүртүүнү кабыл албайт.
Бул талашты "Авдий динге каршы чыккан" деп түшүндүрүү жаңылыштык. Ал ишенимдин адамдын ички дүйнөсүнө, сүйүүсүнө жана абийирине тиешеси болушун каалайт. Диний эрежелерди жатка билүү адамды өзүнөн өзү боорукер кылбайт деген суроо анын изденүүсүндө негизги орунда турат. Бул суроо аркылуу ишенимдин сөз жүзүндөгү жоболору менен күнүмдүк иштеги боорукерликтин байланышы текшерилет.
Семинариядан кийин Авдий жаштар гезитине материал даярдайт. Баңгизат чогулткан адамдарга аралашканда кабарчы болуп байкоо жүргүзүү менен чектелбейт. Алардын жашоосуна кийлигишип, башка жол бар экенине ынандыргысы келет. Ушул жерде анын боорукерлиги менен турмушту жетиштүү түшүнбөгөндүгү көрүнөт.
Авдийдин күчү — жамандыкты кадимки көрүнүш деп кабыл албаганында. Алсыздыгы — кылмыштуу топту жалгыз өзү сөз менен өзгөртө алам деп ишенгенинде. Анын мүнөзүн талдоодо ушул эки жагын тең көрсөтүү керек. Болбосо каарман кемчиликсиз насаатчыга же жөн гана аңкоо адамга айланып калат.
Авдийдин Инга Фёдоровнага болгон сүйүүсү анын жеке бакытка да умтулганын көрсөтөт. Экөөнүн кат алышуусу жаш жигитке таяныч берет. Бирок Ингага кайра жолугууга келип таба албай, Обер-Кандаловдун тобуна туш болот. Сүйүүгө жана тынч жашоого үмүттөнгөн адамдын өлүмү анын трагедиясын дагы оорлотот.
Баңгилик жана Гришан менен кагылышуу
Авдий баңгизат ташуучулар менен Моюнкумга барат. Алар кара куурайдан алынган баңгизатты чогултуп, кайра алып кетишет. Топтун башчысы Гришан бул иштен пайда таап, таасирин сактайт. Авдий болсо алардын адамдык сапаттары толук жоголо элек деп эсептеп, кылмыштан баш тартууга үндөйт.
Гришан менен Авдийдин тиреши эки жашоо түшүнүгүнүн кагылышы катары окулат. Бирөө адамдын алсыздыгын пайдаланып, аны көз каранды кылат. Экинчиси адам өзүн өзгөртүүгө жөндөмдүү деп ишенет. Гришанга башкалардын абийири ойгонушу кереги жок: анда анын бийлиги менен кирешеси коркунучка кабылат.
Кайтып келе жатканда Авдий поезддин вагонунан баңгизатты ыргытып, шериктерин да ошентүүгө чакырат. Алар аны катуу сабап, жүрүп бараткан поездден ыргытышат. Авдий аман калат. Демек, анын өлүмүн ушул эпизод менен чаташтырбоо керек: ал кийин башка адамдардын колунан каза табат.
Бул линия баңгиликти жеке адамдын начар адаты менен гана түшүндүрбөйт. Анын айланасында пайда көргөндөр, жаштарды пайдаланган уюштуруучулар жана көйгөйдү ачык айтуудан качкан чөйрө бар. Авдий жаштарды күнөөлөө менен чектелбей, аларды ушул жолго түрткөн себептерди түшүнүүгө умтулат.
Иисус менен Понтий Пилаттын эпизоду
Романда Иисус Назарянин менен Понтий Пилаттын сүйлөшүүсү өзүнчө маанилүү орун ээлейт. Бул — инжилдик сюжеттин жазуучу тарабынан көркөм кайра иштелиши. Инжилдик окуя романда абийир менен бийликтин кагылышын ачкан көркөм эпизод катары берилет.
Эпизоддо абийир менен бийликтин мамилеси ачылат. Пилат бийликтин тартибин, саясий кызыкчылыкты жана өзүнүн ордун ойлойт. Иисустун образы адамдын руханий эркиндиги жана чындыктан баш тартпаган кайраты менен байланышат. Талаштын өзөгүндө "күч колдонгон адам чындыкка да ээ болуп калабы?" деген суроо турат.
Бул окуя Авдийдин тагдырын тереңдетет. Ал да өзүн сактап калуу үчүн көз карашынан баш тартууга макул болбойт. Кийин Обер-Кандалов баштаган топ бөкөндөрдү кырып жатканда Авдий аларды токтотууга аракеттенет. Бирок сабалып, сөксөөлгө керилип, ошол жерде өлүмгө дуушар болот.
Өлүм алдында Авдийге Акбара жакындайт. Карышкыр мурда жолуккан адамды таанып, ага кол салбайт. Авдийдин акыркы сөздөрү да ага багытталат. Ушул эпизод адамдык жана жаратылыштык линияларды финалга чейин эле түз байланыштырат: зомбулуктан жабыркаган адам менен бөлтүрүктөрүн жоготкон эне карышкыр бир жерде кездешет.
Иисустун жана Авдийдин тагдырларындагы окшоштук алардын бир эле каарман экенин билдирбейт. Көркөм параллель башка доорлордо да чындыкты айткан адамды басмырлоо кайталанарын көрсөтөт. Зомбулук насаатчынын өмүрүн үзөт, бирок анын көтөргөн суроолорун жок кыла албайт.
12 Бештин айы 2020, 13:12
Акбара менен Ташчайнардын тагдыры
Акбара — көк көздүү эне карышкыр, Ташчайнар — анын жубу. Экөөнүн жашоосу азык табууга, бири-бирин коргоого жана бөлтүрүктөрүн чоңойтууга байланышкан. Жаныбарлар окуянын кошумча жасалгасы эмес: алардын башынан өткөргөндөрү баяндоонун өзөгүнө кирет.
Карышкырлар үч ирет кырсыктайт. Моюнкумдагы бөкөндөрдү кыруу учурунда биринчи бөлтүрүктөрү өлөт. Кийин кен казуучу жайга жол салуу үчүн камыштарды өрттөшөт. Ошондо кийинки тукумдун үч бөлтүрүгү отто калып, экөө ата-энеси аларды суу аркылуу алып өтүп баратканда чөгүп кетет. Ысык-Көл тараптагы тоолордо кайрадан балалуу болушат, бирок бул жолу төрт бөлтүрүктү Базарбай уядан алып кетет.
Кайталанган жоготуулардын да мааниси чоң: карышкырлар ар бир кырсыктан кийин башка жерде жашоону кайра баштоого аракеттенет. Адам аларды баш көтөртпөй коет. Ошентип, жаратылыштын туруктуулугу чексиз эмес экени каармандардын тагдыры аркылуу көрүнөт.
Бөкөндөрдү кыруу менен карышкырлардын аңчылыгын тең коюуга болбойт. Жырткыч азыктануу үчүн аңчылык кылат. Адам болсо техникасын жана куралын пайдаланып, эт даярдоо планын толтуруу үчүн массалык кыргын уюштурат. Бул айырмачылык чыгармадагы жоопкерчилик маселесин ачат: адам өз күчүнүн кесепетин алдын ала түшүнүүгө жөндөмдүү болгондуктан, анын милдети да чоң.
Акбаранын энелик сезими адамдын үй-бүлөлүк жашоосуна жакындатылып сүрөттөлөт. Мындай көркөм ыкма окурманды жапайы жаныбардын кайгысын сезүүгө жетелейт. Энелик мээрим аркылуу адам менен жаныбардын жашоосундагы окшоштук ачылат.
Бостондун жашоосу жана Базарбайдын кылмышы
Бостон Үркүнчиев — тажрыйбалуу, эмгекчил чабан. Ал мал менен жайытты жакшы билет. Эмгектин жыйынтыгы үчүн жоопкерчиликти күчөтүүнү каалайт. Бирок анын сунуштары Кочкорбаевдин эски жоболордон чыкпаган мамилесине туш болот. Бул каршылык ишти билген адам менен даяр жобону кайталаган жетекчинин айырмасын көрсөтөт.
Бостондун күйүтү бар. Мал айдай турган жолду чалгындоого чыккан Эрназар мөңгүнүн жаракасына түшүп кетет. Бостон аны куткара албай калат. Кырсык анын эсинен кетпейт. Эрназарды Бостон өлтүргөн деп жазуу туура эмес: каармандын өзүн күнөөлүү сезиши менен окуянын чыныгы себеби айырмаланат.
Бостон кийин Эрназардын жесири Гүлүмканга үйлөнөт. Экөөнүн уулу Кенжеш ата-энесинин жашоосуна кубаныч алып келет. Бостондун үй-бүлөгө болгон жакындыгын түшүнүү финалдагы жоготуунун канчалык оор экенин сезүүгө жардам берет.
Базарбай карышкырлардын бөлтүрүктөрүн сатуу үчүн уурдап, жырткычтардан качып баратып Бостондун короосуна баш калкалайт. Карышкырлар аны кууп келип, балдары ошол жерде калгандай издешет. Бостон бөлтүрүктөрдү кайра уясына кайтарууну суранат, аларды сатып алууга да даяр болот. Бирок Базарбай көнбөйт.
Бул жерде ач көздүккө көрө албастык кошулат. Базарбай өз пайдасын гана ойлобостон, Бостондун өтүнүчүн четке кагып, аны басынткысы келет. Ошол чечимдин кесепети өз үйүнөн тышкары жайылат. Карышкырлар малга кол салып, адамдарга коркунуч жарата баштайт. Бостон аларды аңдып, Ташчайнарды атып өлтүрөт, Акбара качып кутулат.
12 Бештин айы 2021, 16:25
Негизги каармандар
Каарман | Ким | Талдоодо эмнеге көңүл буруу керек |
Авдий Каллистратов | Мурдагы семинарист, гезитке материал жазган жаш адам | Абийирге ишенет, бирок зомбулуктун күчүн жетишсиз баалайт |
Бостон Үркүнчиев | Эмгекчил чабан, Кенжештин атасы | Трагедиянын курмандыгы болуп, өзү да кылмыш жасайт |
Акбара | Бөлтүрүктөрүн жоготкон эне карышкыр | Энелик кайгы жана жашоону улантуу тилеги |
Ташчайнар | Акбаранын жубу | Тукумду коргоо жана карышкырлардын биримдиги |
Базарбай | Бөлтүрүктөрдү уурдаган чабан | Жеке пайда менен көрө албастыктын кесепети |
Гришан | Баңгизат ташуучу топтун башчысы | Адамдын алсыздыгын пайдаланып бийлик жүргүзүү |
Обер-Кандалов | Бөкөндөрдү кырууга катышкан топтун башчысы | Зомбулук жана Авдийге жасалган жазалоо |
Гүлүмкан жана Кенжеш | Бостондун аялы жана уулу | Чоңдордун аракетинен жабыркаган үй-бүлө |
Финалда эки трагедиянын кошулушу
Ташчайнар өлгөндөн кийин Акбара жалгыз калат. Ал жоголгон бөлтүрүктөрүн издеп, адамдардын турагына жакындайт. Бостондун кичинекей уулуна жолукканда анын энелик сезими ойгонот. Акбара баланы жалайт, андан кийин аны алып кетет. Бул көрүнүштү алдын ала ойлонулган өч алуу деп гана түшүндүрүү тексттин маанисин жардылантат.
Бостон уулун куткаруу үчүн карышкырдын артынан чуркайт. Акыры Акбарага ок чыгарат. Карышкыр кулайт, бирок ок Кенжешке да тийип, бала өлөт. Наристени карышкыр тиштеп өлтүргөн эмес. Атасынын куткарууга жасаган аракети орду толгус кырсыкка айланат.
Ушул жерден Акбаранын бөлтүрүктөрүнөн ажырашы жана Бостон менен Гүлүмкандын уулунан ажырашы бир трагедияга кошулат. Гүлүмкандын ыйы Акбаранын мурдагы улуусуна үндөшөт. Эки эненин кайгысын жакындатуу аркылуу чыгарма адам менен жаратылыштын азабын бөлүп кароого болбосун көрсөтөт.
Бостон андан соң Базарбайды атып өлтүрүп, жасаган кылмышына жооп берүү үчүн бийлик өкүлдөрүнө жөнөйт. Романда анын соттолушу же өлүм жазасы көрсөтүлбөйт, ички дүйнөсү кыйраганы баса белгиленет. Бостонду толук актап коюу да туура эмес: уулунун өлүмү кырсык болсо, Базарбайды өлтүрүү — аң-сезимдүү өч алуу.
Базарбайдын алгачкы зыяны, коомдун кайдыгерлиги жана Бостондун акыркы чечими бирдей аракеттер эмес. Ар биринин өз жоопкерчилиги бар. Романдын оор суроосу дал ушунда: зомбулуктан жабыркаган адам өзү да зомбулукка барганда каргашанын чынжыры үзүлбөйт.
12 Бештин айы 2021, 12:22
"Кыямат" деген аталыштын мааниси
"Кыямат" сөзү акыр заман, акыркы сот жана кыйроо түшүнүктөрүн эске салат. Романда бүтүндөй Жер жок болуп кетпейт. Каармандардын таянычы, үй-бүлөсү жана жашоосунун мааниси кыйрайт. Бостон үчүн уулунун өлүмү өз дүйнөсүнүн бүтүшүнө барабар болуп калат.
Орусча "плаха" өлүм жазасына байланышкан дөңгөчтү билдирет. Эки аталыштын сөздүк мааниси бирдей эмес, бирок чыгармада экөө тең адамды акыркы чекке алып келген жазалоо менен байланышат. Кыргызча аталыш жеке кайгыны коомдогу адеп-ахлактын кыйрашы менен бирге ойлонууга түрткү берет.
Аталышты "жаман адамдар сөзсүз жазаланат" деген жеңил жыйынтыкка кыскартууга болбойт. Авдий, бөлтүрүктөр жана Кенжеш күнөөлүү болбосо да өлөт. Демек, роман дүйнөдөгү адилетсиздикти да көрсөтөт. Жасалган жамандык көбүнчө аны баштаган адам менен эле чектелбей турганы айтылат.
Чыгарманын негизги көйгөйлөрү жана идеясы
Диний изденүү аркылуу ишенимдин абийирге жана чыныгы боорукерликке байланышы текшерилет. Баңгилик темасы адамдын кандайча көз каранды болуп каларын ачып берет. Зомбулук темасы өзүнүкүнө коошпогон ойду күч менен басуудан башталып, жеке өч алууга чейин жетет. Жаратылыштын талкаланышы ошол эле жоопкерчиликсиз мамиленин башка көрүнүшү болуп чыгат.
Чыгарманын идеясын адам башка жандыктын жашоосун жана кайгысын эсепке албаса, өз дүйнөсүнүн коопсуздугун да сактай албайт деп түшүндүрүүгө болот. Жакшы ниет маанилүү, бирок ал кесепетти түшүнүү, башкаларга колдоо көрсөтүү жана өз аракетине жооп берүү менен толукталышы керек.
Авдийдин каршы чыгышы абийирди көрсөтөт; Базарбайдын бөлтүрүктөрдү кайтарбашы өзүмчүлдүктү айгинелейт; Бостондун уулун куткарууга аракеттениши менен Базарбайды өч алуу үчүн өлтүрүшү кырсык менен аң-сезимдүү кылмыштын айырмасын көрсөтөт. Ушуларды түшүнүп, түшүндүргөндөн кийин талдоо жалпы насаатка айланбай, чыгарманын өзүнө таянат.
Булактар
Сюжеттик маалыматтар романдын тексти менен салыштырылды. Мамлекеттик билим берүү жана энциклопедиялык булактар негизги түзүлүштү жана контекстти ырастайт. Образдардын мааниси тууралуу жогорудагы түшүндүрмөлөр — текстке таянган адабий талдоо.
