Бекбекей — кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгындагы "Оп майда”, "Шырылдаң", "Тон чык" сыяктуу ырлардын бири. Биз сөз кыла турган бул ыр мал чарбачылыгынын негизинде келип чыккан.
Короо кайтарган кыз-келиндер. Бекбекей — адатта жайкысын короо кайтарганда ырдалган. Мал чарбачылыгы менен күн көргөн көчмөндүү турмушта койдун, жылкынын ролу өтө чоң болгон. Мурдагы заманда уурудан, бөрүдөн короону кайтаруу зарылдыгы турган. Короо кайтарган кыз-келиндер, жаш уландар жөн эле кыйкыра беришпестен, ошол көрүнүштөрдү, өзүлөрүнүн максаттарын ырдап түн күзөтүн көңүлдүү өткөрүүгө аракет кылышкан. Бара-бара короону ырдап күзөтүү салтка айланып кеткен.
"Укуругум долоно,
Ууру, бөрү жолобо,
Камчымдын сабы долоно,
Каапыр ууру жолобо" деген саптар бар.
Ууру келсе уштайбыз,
Бетин айра муштайбыз.
Төбөгө чаап байлайбыз,
Төөгө тиркеп айдайбыз, — деп айтылат.
Обон коштогон кечтер. "Бекбекей" ырларынын мүнөзүнө карата обону да болгон. Обон аткарылган ырдын белгилүү саптарынан кийин созулуп, "бекбекей" жана "саксакай"деген сөздөр кайталанганда "Бек болсо у-у-у", "Саксакай а-а-а" деп аткарышкан.
Бекбекей, саксакай у-у-у…
Бекбекей, саксакай а-а-а…
Саксакай о бек бол у-у-у…
Бек бол а-а-а…
О, бек бол уу-уу-айт, — деп созулуп, кыйкырык, эмоция менен аткарылган. Алгачкы убактарда короо кайтарган адамдар койду бек, сак кайтаруу жөнүндө бири-бирине билгизип, короонун ар кайсы четинде турган адамдар менен үн алышып турган.
Тилинде сөөлү барларды ойлоп табышкан. "Бекбекейди" айтуудагы негизги максат жалаң гана уктап калбоо үчүн болбостон, ошол ырды аткаруу менен койдун аман сакталышына таасир этүүгө мүмкүн деп ойлошкон.
Бекбекейди мен айтсам,
Берер бекен кудайым.
Саксакайды мен айтсам,
Сактар бекен кудайым, — деген саптарды кезиктирүүгө болот.
Түндү түндөй чуркаган
Түлкүнүн буту сөгүлсүн,
Түн уйкуну үч бөлгөн,
Көк чунак каны төгүлсүн
деген каргыш да илгери убакта сөздүн күчүнө ишенүүдөн калган. "Бекбекейде" мындай сөздөрдү колдонуу бара-бара салтка айланып кеткен.
Арманын айтып алган учурлар. "Бекбекейди" айтуучулар өздөрүнүн социалдык абалын айтып арман кылышкан. Ошондой эле сүйгөндөрүн эстеп, жүрөгүндөгү сүйүүсүн билгизген. "Бекбекей" композициялык түзүлүшү жагынан оозеки чыгармалардын башка жанрларынан айырмаланып турат. Адатта:
Ала байтал бекбекей,
Айкалышкан саксакай,
Кула байтал бекбекей,
Куюлушкан саксакай —
деп ырдын негизги идеясына чейин экспозициялык баяндама берилет. Маани жагынан алганда ар бир эки сап өзүнчө куплеттик мааниге ээ.
Материалды даярдоодо профессор, адабиятчы Сапарбек Закировдун кыргыз элинин элдик оозеки чыгармачылыгы боюнча эмгектери колдонулду.
