"Делбирим" повестинин мазмуну каармандары жана негизги идеясы
© Фото / Центральный государственный архив кинофотофонодокументов КР
Жазылуу
Чыгарма "Кызыл жоолук жалжалым" деген ат менен да белгилүү. Анын орусча аталышы — "Тополёк мой в красной косынке". Бул аталыштар бир эле повестке тиешелүү.
Чыңгыз Айтматовдун "Делбирим" повести сүйүүнү сактоо үчүн сезимден тышкары ишеним жана жоопкерчилик керек экенин көрсөтөт. Ильяс менен Асел бири-бирин сүйүп, үй-бүлө курушат. Бирок Ильястын кетирген каталары экөөнүн турмушун бузат. Аселдин кийинки тандоосу үй-бүлөнү сактоо үчүн сүйүү сезими жетиштүүбү деген чыгарманын негизги суроосун ачат.
Кыскача мазмуну
Ильяс — тоолуу жолдо жүк ташыган жаш айдоочу. Ал айылга баратып Аселге жолугат. Экөө жакындан таанышып, бири-бирин сүйүп калышат. Аселди ата-энеси башка адамга турмушка берүүнү көздөйт. Бирок кыз Ильяс менен кетет. Экөө Самат аттуу уулдуу болушат.
Ильяс жумушта өз күчүн далилдегиси келет. Ал чиркегич тагылган машинасы менен Долон ашуусунан жалгыз өтүүгө аракеттенет. Кар баскан ашууда машина артка жылып, чиркегич жол четиндеги аңга түшүп калат. Ильяс башка машинанын жакындаганын көрүп, коркконунан чиркегичти таштап кетет. Бул окуядан кийин Ильяс ичимдикке берилип, жакындарынан алыстайт. Аселдин кеңешин укпайт. Автобазадагы диспетчер Кадийча менен мамиле түзүп, аялынын ишенимин жоготот.
"Мен — Тянь-Шань" тасмасынан бир ирмем. Архив
© Фото / Центральный государственный архив кинофотофонодокументов КР
Асел уулун алып кетет. Жол устасы Байтемир аларга башпаанек берип, жардамдашат. Кийин Асел менен Байтемир үй-бүлө курушат. Байтемир Саматты өз баласындай багат.
Бир нече жылдан соң Ильяс Асел менен уулуна кайра жолугат. Ал мурдагы үй-бүлөсүн кайтаргысы келет. Бирок Асел Байтемир менен калат. Кийин Ильяс Саматты өзү менен алып кетүүгө аракеттенет. Бирок бала Байтемирге кайтууну сурайт. Ильяс уулун коё берет. Ал жоготкон бактысын өз каалоосу менен эле кайтара албасын түшүнүп, кетет. Повесттин соңунда ал жаңы жашоо баштоого үмүттөнөт.
Ильястын образы жана каталары
Ильяс — эмгекти сүйгөн, кесибине кызыккан кайраттуу адам. Аселге болгон сүйүүсү да чын. Ошол эле учурда ал шашма, намыскөй жана башкалардын кеңешин кабыл ала бербейт.
Долонго чиркегич менен чыгуу аракети анын мүнөзүн ачат. Максатынын өзү жаман эмес: тоолуу жолдо көбүрөөк жүк ташууга болорун далилдегиси келет. Бирок жакшы ой-максат даярдыксыз тобокелге баруу дегендик эмес. Ильяс өзүнө ашкере ишенип алган, коопсуздукту жана жардамдын зарылдыгын аңдабайт.
Эң чоң катасы — жолунан тайгандан кийинки жүрүм-туруму. Асел автобазага барып, болгонун айтууну сунуш кылат. Ильяс уялып, дароо кайтып, түшүндүрүүдөн баш тартат. Бул көрүнүш кемчиликти моюнга ала билүү да кайраттуулукту талап кыларын көрсөтөт.
Ашуудагы окуя үй-бүлөнүн бузулушунун жалгыз себеби эмес. Ильястын ичимдикке берилиши, Аселден алысташы жана ишенимди бузушу ажырымды тереңдетет. Анын өкүнүчү түшүнүктүү, бирок болуп кеткен окуяларды жокко чыгара албасы да маалым.
Аселдин образы жана тандоосу
Асел кыйынчылыкка чыдап жашай бербестен өз алдынча чечим чыгара билген адам. Адегенде ата-энесинин каалоосуна каршы туруп, Ильясты тандайт. Кийин ишеними жоголгондон кийин уулун алып кетет.
Асел Ильястын кыйынчылыгына кайдыгер эмес. Ага катасын оңдоонун жолун көрсөтөт. Бул жерде ал күйөөсүнүн катасын жашырууну эмес, чындыкты айтууну жана ишке кайтууну каалайт. Аселдин токтоолугу алсыздыкты билдирбейт.
Байтемир менен калышы да жөн гана эки эркекти салыштыруу эмес. Анын тандоосун уулунун келечеги жана жаңы үй-бүлөсү менен байланыштырып, Байтемирдин камкордугун баалаганы деп түшүнүүгө болот.
Байтемир менен Саматтын ролу
Байтемир камкордугун иши менен көрсөтөт: ал Аселге башпаанек берет, Саматты багат, экөөнүн жанында болот. Биринчи аялы менен эки кызы кар көчкүдөн каза болгон Байтемирдин образы аркылуу башка адамдын кайгысын түшүнүү жана колдоо темасы ачылат.
"Кызыл жоолук жалжалым" чыгармасынын негизинде тартылган тасма. Байтемир менен Самат. Архив
© Фото / Центральный государственный архив кинофотофонодокументов КР
Ильяс кайра келгенде Байтемир Аселдин чечимине тоскоолдук кылбайт. Анын жүрүм-турумунан сүйгөн адамынын эркин сыйлаганын көрүүгө болот. Каарман бактылуу болууну каалайт, бирок Аселди мажбурлабайт.
Чоңдордун тандоосу балага да таасир этерин Саматтын образынан көрүүгө болот. Ал Байтемирди ата катары кабыл алган. Бул жагдай Ильяска оор тиет, демек, ата болуу туугандык байланыш менен эле чектелбейт, баланын жанында болуп, ага кам көрүү да керек. Байтемир менен Саматтын жакындыгы ушул жагдайды ачып берет.
Негизги конфликт жана идея
Конфликт — каармандардын каалоолору же баалуулуктары кагылышкан жагдай. "Делбиримде" Ильяс мурдагы сүйүүсүнө кайткысы келет. Асел болсо Байтемир менен курган турмушун тандайт. Ильяс өзү менен да күрөшөт: намыстанып катасын жашырабы же аны мойнуна алабы? Өз каалоосун гана ойлойбу же Аселдин тандоосун сыйлайбы?
Повесттин негизги идеясын мындайча түшүндүрүүгө болот: сүйүү адамдын күнүмдүк мамилеси жана жоопкерчилиги менен сакталат. Катаны моюнга алуу — өзгөрүүнүн башталышы. Бирок башка адамды мурдагы мамилеге кайтууга мажбурлоого болбойт.
Ильястын кетиши анын өмүрү бүттү дегенди билдирбейт. Финалда жаңы жашоого үмүт бар. Бирок чыгарманын аягында Асел ага кайтып келбейт. Чыгарманын аягы өкүнүү менен келечекке умтулууну бирге көрсөтөт.
Баяндоо ыкмасы жана көркөм образдар
Окуяны журналист, Ильяс жана Байтемир баяндайт. Ильяс өз тарыхын өзү айтып бергендиктен, окурман анын өкүнүчүн жакын сезет. Байтемирдин баяны окуянын башка тарабын ачат. Аселдин образы көбүнчө алардын эскерүүлөрү жана анын иш-аракеттери аркылуу көрүнөт.
Кызыл жоолук — Ильястын эсинде калган Аселдин элесинин бир бөлүгү. Аны жаштык, сүйүү менен жоголгон бакытты эске салган көркөм белги катары окууга болот. Тоолуу жол жана ашуу окуянын тоолуу чөйрөдө өтөрүн көрсөтөт; талдоодо аларды анын турмушундагы сыноолор менен да байланыштыруу мүмкүн.
Сабакта талкуулоо үчүн суроолор
1.
Ильястын кайсы катасы жумушка, кайсынысы үй-бүлөгө байланыштуу?2.
Аселдин эки маанилүү тандоосу анын мүнөзүн кандайча ачат?3.
Байтемирдин сүйүүсүн кайсы иш-аракеттери далилдейт?4.
Саматтын Байтемирге болгон мамилеси эмне үчүн маанилүү?5.
Ильяска боор ооруу менен анын каталарын актоонун айырмасы эмнеде?Жооп жазганда бир эле баа менен чектелбегиле. Адегенде оюңарды айткыла, андан соң повесттен бир окуяны мисал келтирип, ал каармандын мүнөзүн кандай ачарын түшүндүргүлө.
