https://sputnik.kg/20261004/toolor-kulaganda-romanyndagy-arsen-samanchindin-obrazy-zhana-filosofiyasy-1104036279.html
Тоолор кулаганда романындагы Арсен Саманчиндин образы жана философиясы
Тоолор кулаганда романындагы Арсен Саманчиндин образы жана философиясы
Sputnik Кыргызстан
Чыңгыз Айтматовдун "Тоолор кулаганда" романы адамдын кадыр-баркы, сүйүү жана жаратылыш акчанын күчүнө баш ийгенде эмне болорун көрсөтөт. 04.10.2026, Sputnik Кыргызстан
2026-10-04T16:40+0600
2026-10-04T16:40+0600
2026-10-04T16:40+0600
кыргызстан
адабият
чыңгыз айтматов
роман
философия
маданият
https://sputnik.kg/img/104296/18/1042961841_0:1037:2000:2162_1920x0_80_0_0_758f081dafc5823f7fcc01b5a1204015.jpg
Чыгарманын чордонунда өз принциптерин сактоого аракеттенген журналист Арсен Саманчин жана тоолордо жалгыз калган илбирс Жаабарс турат. Экөөнүн тагдыры аркылуу жазуучу адам менен табияттын трагедиясы бири-биринен бөлүнбөй турганын айткан. Бул роман жөн гана бактысыз сүйүү жөнүндө эмес: анда оор кырдаалда адам абийирин сактай алабы деген суроо коюлат.2006-жылы жарыяланган чыгарманын орусча аталышы — "Когда падают горы (Вечная невеста)". Окурман аны түшүнүү үчүн Арсендин турмушу, Жаабарстын тагдыры жана Түбөлүк колукту жөнүндөгү уламыштан турган үч өзөктү бирге карашы керек. Романдын кыскача мазмунуАрсен Саманчин — коомдогу адилетсиздикти сындаган көз карандысыз журналист. Ал опера ырчысы Айдана Самарованы сүйүп, түбөлүк колукту жөнүндөгү уламыштын негизинде опера жаратууну кыялданат. Бирок Айдана шоу-бизнеске өтүп, Эрташ Курчалдын дүйнөсүн тандайт. Арсен сүйгөн адамынан гана эмес, экөөнү бириктирген чыгармачылык үмүттөн да ажырайт. Ошол эле учурда Жаабарс жаш атаандашына жеңилип, мурдагы ордун жоготот. Ал жалгыз калып, адам жетпеген тынч жай издеп тоо аралап кетет. Шаардагы журналист менен тоодогу жаныбардын окуясы ушинтип катар өнүгөт.Арсен айылына келип, Бектур уюштурган аңчылыкта тилмеч болуп иштөөгө макул болот. "Мерген" фирмасы бай араб ханзадаларын илбирс атууга алып келмек. Бирок Арсендин мурдагы классташы Таштанафган аларды барымтага алып, кун талап кылууну пландайт. Ал журналистти да бул кылмышка тартууга аракеттенет. Арсен айылда Элеске жолугуп, кайра сүйүүгө жана келечекке ишене баштайт.Чечүүчү учурда Арсен аңчылардан үн күчөткүч аркылуу кетүүнү талап кылып, автоматтан асманга ок чыгарат. Ханзадалар качып кутулат. Башаламан атышуу башталып, Арсен да, Жаабарс да жарадар болот. Экөө Моло-Таш үңкүрүндө катар жатып өмүрүнүн акыркы сааттарын өткөрөт. Бул жерде аларды кар көчкү же жер титирөө эмес, адамдардын куралдуу кагылышы өлүмгө кептейт. Арсендин окуясы коомдогу адеп-ахлактык кризисти, Жаабарстын тагдыры табияттын корголбогон абалын көрсөтөт. Ал эми Түбөлүк колукту жөнүндөгү уламыш экөөнү сүйүү, жоготуу жана жалгыздык темалары аркылуу байланыштырат. Негизги каармандар жана алардын ролуБул каармандар бири-биринен обочо эмес. Айдананын тандоосу Арсендин ички кризисин күчөтөт; Элес ага ишеним берет; Бектур менен Таштанафган аны бири-бирине каршы турган, бирок акчага байланышкан эки иштин ортосуна алып келет.Арсен Саманчиндин образыАрсендин негизги сапаты — көз карандысыз ой жүгүртүү. Ал журналисттик сөзүн күчтүү адамдарга жагуу үчүн пайдалангысы келбейт. Ошондуктан анын коом менен келишпестиги жеке мүнөзүнүн оордугунан гана чыкпайт. Чындыкты айтууну каалаган адам менен сөздү кызматка жана товарга айланткан чөйрөнүн кызыкчылыктары дал келбейт. Айтматовдун роман тууралуу маегинде журналисттин тандалышы да коомдогу окуяларга күбө болуу жана катышуу милдети менен түшүндүрүлөт.Бирок Арсенди жаңылбаган, дайыма токтоо каарман катары көрсөтүү туура эмес. Айданадан ажырашы, басынтуу жана коркутуу аны өч алуу жөнүндө ойлонууга жеткирет. Намысы жараланып, адилеттикке умтулуусу жеке таарыныч менен аралашат. Ушул ички карама-каршылык образды татаалдаштырат: жамандыкты айыптаган адам өзү да анын жолуна түшүп калышы мүмкүн экени көрсөтүлөт.Элес менен жолугушуу Арсендин дүйнөнү кабылдоосун өзгөртөт. Ал мурдагы жоготууларынан башка нерселерди да көрө баштайт. Элес Арсендин баа-баркын атак же байлык аркылуу өлчөбөйт. Анын ишеними Арсенге басынган, корунган абалдан чыгууга жардам берет. Сүйүү бул жерде каарманды коомдон жашыруучу башпаанек эмес, башкалардын өмүрүнө жоопкерчиликтүү кароого түрткү берген сезим катары окулат. Арсендин акыркы кадамы да жөнөкөй жеңиш эмес. Ал барымтага алуу планына баш ийбей, аңчылыкты токтотот, бирок куралдуу коркутуу жана атышуу трагедияга алып келет. Демек, анын асылдыгы бардык аракетинин тууралыгында эмес. Арсен кысым алдында башкалардын өмүрүн соодалашуунун куралына айландыруудан баш тартат; бул көрүнүштү анын ак ниети менен аракетинин ортосундагы карама-каршылык катары чечмелөөгө болот. Инсан менен коомдун конфликтиАрсенге каршы бир эле душман турбайт. Ал шаарда кадыр-баркты байлык менен өлчөгөн чөйрөгө, айылда кирешеден ажырагысы келбеген адамдардын каршылыгына туш болот. Аңчылык үзгүлтүккө учурагандан кийин айылдаштардын ачуусу анын жакындарына да багытталат. Коомдук басым ошентип жеке адамдын үйүнө чейин жетет. Бул пикир келишпестикте жакырчылык маанилүү аспект болуп саналат. Айылдагылар үчүн чет элдик аңчылардын келиши акча табууга мүмкүнчүлүк болуп көрүнөт. Алардын муктаждыгын түшүнүү зарыл, бирок муктаждык жаныбарды жок кылууну же адамды барымтага алууну актабайт. Роман жокчулук башка бирөөнүн өмүрүнө кол салууга негиз боло алабы деген суроону кабыргасынан коет.Таштанафган адилетсиз бөлүштүрүүгө нааразы болуп, байлардан өз үлүшүн алууну каалайт. Бирок ал күчкө таянат. Арсен анын нааразылыгынын себептерин түшүнсө да, кылмышын кабыл албайт. Бул айырма да маанилүү: адилетсиздикти көрүү адамга башка адилетсиздикти жасоого укук бербейт. Нааразылыктын себеби менен ага жооп берүү жолун өз-өзүнчө кароо керек.Бирок коомдун баары бирдей таш боор болуп сүрөттөлбөйт. Элес, Кумар жана Жоро Арсенди акыркы сапарга узатууга аракеттенет. Таштанафгандын аза учурунда аскердик фуражкасын ыргытышын өзүнүн мурдагы жолунан баш тартуунун белгиси катары окууга болот. Бул көрүнүштөр адамдын өзгөрүүгө жөндөмдүү экенин да эске салат. Акчанын маданиятка таасириАйдананын операдан эстрадага өтүшү жеке карьералык өзгөрүү менен чектелбейт. Арсен үчүн бул өнөрдүн максаты алмашканын билдирет. Ал музыканын адамдын ички дүйнөсүн тереңдетишин каалайт; шоу-бизнес чөйрөсүндө болсо популярдуулук, жарнама жана киреше алдыга чыгат. Экөөнүн айырмасы ырдын жанрында эле эмес, чыгармачылыкты баалоонун өлчөмүндө жатат.Арсен кыялданган опера уламышты жаңы көркөм формада улантмак. Бул — элдик мурасты өзгөртпөй кайталоо эмес, анын сезимдик жана адеп-ахлактык мазмунун бүгүнкү адамга жеткирүү аракети. Кыялдын ишке ашпай калышы сүйүү менен кошо маданий байланыштын да үзүлгөнүн көрсөтөт. Айдана Арсен үчүн ошол чыгарманы жарата турган өнөктөш болбой калат.Мындан бардык эстрадалык музыка жаман же акча табуунун өзү күнөө деген бүтүм чыгаруу туура эмес. Романдагы сындын өзөгү — башка баалуулуктардын баарын кирешеге баш ийдирүү. Журналисттин сөзү, ырчынын таланты, тоодогу илбирс ар башка нерселер болгону менен, аларды товар катары гана кароонун кесепети бирдей: өз алдынча мааниси жоголот. Адабият таануучу М. С. Савина бул карама-каршылыкты руханий баалуулук менен коммерциялашуунун кагылышы аркылуу талдайт.Жаабарс жана табиятты жок кылуу темасыЖаабарс — окуяга кооздук үчүн кошулган жаныбар эмес. Анын өз тарыхы, күчү, жоготуусу жана жашоого умтулуусу бар. Ордун алдырып жибергенден кийинки жалгыздыгы Арсендин коомдон жана сүйгөн адамынан четтетилишине үндөшөт. Бирок бул окшоштук эки тагдырды биротоло бирдей кылып салбайт: илбирстин жашоосу табигый күрөшкө, адамдыкы коомдогу мамилелерге байланышкан.Табияттагы күчтөрдүн алмашуусу менен бай аңчылардын көңүл ачуу үчүн өлтүрүүсүн да айырмалоо керек. Жаабарс жашоо үчүн аңчылык кылат. Аны атууга келген адамдар болсо тирүү жаныбарды олжо катары көрүшөт. Бул айырма жаратылыштагы өлүмдүн баарын бирдей түшүндүрүүгө жол бербейт: жашоонун зарылдыгы менен адамдын эрмеги — экөө эки башка нерсе.Ушундай окулганда роман табиятты коргоо сейрек жаныбарды сактоо маселесинен кеңейет. Илбирстин баасы анын адамга канча киреше алып келеринен көз каранды эмес. Жаныбардын жашоого болгон укугун таануу адамдын өзү да күчкө гана байланган жан эмес экенин билдирет. Адам менен жаныбарга карата мамиленин адеп-ахлактык байланышы ушул жерден көрүнөт.Акырында Жаабарстын денеси үңкүрдөн табылбай калганы жөнүндө сөз тарайт. Бул окуя романда эл арасында айтылган баян катары берилет. Аны илбирстин тирилиши деп эмес, табият элесинин мифтик уландысы катары чечмелөөгө болот.Негизги символдор эмнени билдиретТоолор — окуя өтүп жаткан мейкиндик жана бекемдиктин образы. Аталыштагы кулоону адам ишенген таянычтардын кыйрашы катары чечмелөөгө болот. Сүйүү, абийир жана коомдук ишеним алсыраганда, сыртынан туруктуу көрүнгөн дүйнө ички жактан урайт. М.Текешова да тоо образын тагдыр, бекемдик жана жоопкерчилик менен байланыштырат. Бул — тоо образын символ катары окуунун бир жолу. Түбөлүк колукту — жалаа жана зомбулук ажыраткан сүйүүнүн образы. Уламышта кызды уурдап, жигитине ал башка бирөөнү ээрчип кетти деп калп айтышат. Кыз кутулуп чыгат, бирок сүйгөнүн таппай калат. Анын издөөсү сүйүүдөн айрылуунун бүтпөгөн күйүтүн билдирет. Элестин да Арсенден ажыроосун ушул мотив менен байланыштырууга болот. Уламыш негизги сюжеттен бөлүнгөн кошумча окуя эмес, ал каармандардын ортодогу мамилесин баалоого жардам берет.Үңкүр башында барымтага алынгандар кармала турган жай катары даярдалып, кийин жарадар болгон адам менен илбирстин акыркы башпаанегине айланат. Өмүр менен кош айтышып жаткан адам менен жаныбардын азабы катар коюлат.Тагдыр жана жоопкерчиликРоманда тагдыр адам алдын ала биле албаган күч катары көрүнөт. Бирок муну "боло турган нерсе акыры болмок экен, эч ким жооп бербейт" деген түшүнүккө айландырууга болбойт. Трагедияны адамдар өздөрү да шарттайт: бири пайда издейт, бири кылмышка барат, бири кайсы бир кырсыкты токтотууга аракеттенет. Тагдырдын белгисиздиги менен жасаган-эткениң үчүн жоопкерчилик чыгармада бирге турат.Арсендин өлүмү анын бардык ойлорун талашсыз чындыкка айлантпайт. Анын тагдырын талдоодо ниет менен натыйжаны бирге кароо зарыл. Бул окуя окурманга каармандын азабын түшүнүп, ошол эле учурда анын кадамы жөнүндө өз алдынча ой жүгүртүүгө мүмкүнчүлүк берет. Роман негизги трагедия менен гана бүтпөйт. Арсен жазган "Убить — не убить" аңгемеси эпилог болуп, өлтүрүү же өлтүрүүдөн баш тартуу тандоосун кайра көтөрөт. Адам башка жанды жок кылууга укутуубу же өзүн токтото алабы деген акыркы суроо жеке каармандын тагдырына чейин кеңейет."Тоолор кулаганда" романынын негизги философиялык маанисин ушундан көрүүгө болот. Адамдык нарк ийгиликке жетүү менен гана өлчөнбөйт; ал кысталыш учурда кандай чечим кабыл алып, эмнеден баш тартканы менен байланыштуу. Арсен менен Жаабарстын катар коюлган трагедиясы адамды, маданиятты жана табиятты коргоо бири-бирине байланышкан милдет экенин көрсөтөт. Алардын ар бирин пайда үчүн гана баалоо жашоонун маанисин кемитет.Булактар
https://sputnik.kg/20161212/chyngyz-ajtmatov-omur-bayany-1030744507.html
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
2026
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Жаңылыктар
kg_KG
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Sputnik Кыргызстан
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
кыргызстан, адабият, чыңгыз айтматов, роман, философия, маданият
кыргызстан, адабият, чыңгыз айтматов, роман, философия, маданият
Тоолор кулаганда романындагы Арсен Саманчиндин образы жана философиясы
Чыңгыз Айтматовдун "Тоолор кулаганда" романы адамдын кадыр-баркы, сүйүү жана жаратылыш акчанын күчүнө баш ийгенде эмне болорун көрсөтөт.
Чыгарманын чордонунда өз принциптерин сактоого аракеттенген журналист Арсен Саманчин жана тоолордо жалгыз калган илбирс Жаабарс турат. Экөөнүн тагдыры аркылуу жазуучу адам менен табияттын трагедиясы бири-биринен бөлүнбөй турганын айткан. Бул роман жөн гана бактысыз сүйүү жөнүндө эмес: анда оор кырдаалда адам абийирин сактай алабы деген суроо коюлат.
2006-жылы жарыяланган чыгарманын орусча аталышы — "Когда падают горы (Вечная невеста)". Окурман аны түшүнүү үчүн Арсендин турмушу, Жаабарстын тагдыры жана Түбөлүк колукту жөнүндөгү уламыштан турган үч өзөктү бирге карашы керек.
Арсен Саманчин — коомдогу адилетсиздикти сындаган көз карандысыз журналист. Ал опера ырчысы Айдана Самарованы сүйүп, түбөлүк колукту жөнүндөгү уламыштын негизинде опера жаратууну кыялданат. Бирок Айдана шоу-бизнеске өтүп, Эрташ Курчалдын дүйнөсүн тандайт. Арсен сүйгөн адамынан гана эмес, экөөнү бириктирген чыгармачылык үмүттөн да ажырайт.
Ошол эле учурда Жаабарс жаш атаандашына жеңилип, мурдагы ордун жоготот. Ал жалгыз калып, адам жетпеген тынч жай издеп тоо аралап кетет. Шаардагы журналист менен тоодогу жаныбардын окуясы ушинтип катар өнүгөт.
Арсен айылына келип, Бектур уюштурган аңчылыкта тилмеч болуп иштөөгө макул болот. "Мерген" фирмасы бай араб ханзадаларын илбирс атууга алып келмек. Бирок Арсендин мурдагы классташы Таштанафган аларды барымтага алып, кун талап кылууну пландайт. Ал журналистти да бул кылмышка тартууга аракеттенет. Арсен айылда Элеске жолугуп, кайра сүйүүгө жана келечекке ишене баштайт.
Чечүүчү учурда Арсен аңчылардан үн күчөткүч аркылуу кетүүнү талап кылып, автоматтан асманга ок чыгарат. Ханзадалар качып кутулат. Башаламан атышуу башталып, Арсен да, Жаабарс да жарадар болот. Экөө Моло-Таш үңкүрүндө катар жатып өмүрүнүн акыркы сааттарын өткөрөт. Бул жерде аларды кар көчкү же жер титирөө эмес, адамдардын куралдуу кагылышы өлүмгө кептейт.
Арсендин окуясы коомдогу адеп-ахлактык кризисти, Жаабарстын тагдыры табияттын корголбогон абалын көрсөтөт. Ал эми Түбөлүк колукту жөнүндөгү уламыш экөөнү сүйүү, жоготуу жана жалгыздык темалары аркылуу байланыштырат.
Негизги каармандар жана алардын ролу
Каарман | Ким | Чыгармадагы ролу |
Арсен Саманчин | Көз карандысыз журналист | Абийир менен пайда, өч алуу менен жоопкерчилик ортосунда тандоо жасайт. |
Жаабарс | Жалгыз калган илбирс | Табияттын өз алдынча баалуулугун жана адамга окшош азабын көрсөтөт. |
Айдана Самарова | Опера ырчысы | Сүйүү менен чыгармачылык идеалдын атак жана киреше менен кагылышын ачат. |
Элес | Арсендин акыркы сүйүүсү | Ишенимди калыбына келтирип, Түбөлүк колукту мотивин улантат. |
Бектур ага | Аңчылыкты уюштуруучу, Арсендин атасынын бир тууганы | Тоо жаныбарлары киреше булагына айланган дүйнөнү көрсөтөт. |
Таштанафган | Арсендин мурдагы классташы | Адилетсиздикке нааразылык кылмышка айланышы мүмкүн экенин ачат. |
Эрташ Курчал | Шоу-бизнес өкүлү | Өнөрдү коммерциялык ийгиликке баш ийдирген күчтү билдирет. |
Бул каармандар бири-биринен обочо эмес. Айдананын тандоосу Арсендин ички кризисин күчөтөт; Элес ага ишеним берет; Бектур менен Таштанафган аны бири-бирине каршы турган, бирок акчага байланышкан эки иштин ортосуна алып келет.
Арсендин негизги сапаты — көз карандысыз ой жүгүртүү. Ал журналисттик сөзүн күчтүү адамдарга жагуу үчүн пайдалангысы келбейт. Ошондуктан анын коом менен келишпестиги жеке мүнөзүнүн оордугунан гана чыкпайт. Чындыкты айтууну каалаган адам менен сөздү кызматка жана товарга айланткан чөйрөнүн кызыкчылыктары дал келбейт. Айтматовдун роман тууралуу маегинде журналисттин тандалышы да коомдогу окуяларга күбө болуу жана катышуу милдети менен түшүндүрүлөт.
Бирок Арсенди жаңылбаган, дайыма токтоо каарман катары көрсөтүү туура эмес. Айданадан ажырашы, басынтуу жана коркутуу аны өч алуу жөнүндө ойлонууга жеткирет. Намысы жараланып, адилеттикке умтулуусу жеке таарыныч менен аралашат. Ушул ички карама-каршылык образды татаалдаштырат: жамандыкты айыптаган адам өзү да анын жолуна түшүп калышы мүмкүн экени көрсөтүлөт.
Элес менен жолугушуу Арсендин дүйнөнү кабылдоосун өзгөртөт. Ал мурдагы жоготууларынан башка нерселерди да көрө баштайт. Элес Арсендин баа-баркын атак же байлык аркылуу өлчөбөйт. Анын ишеними Арсенге басынган, корунган абалдан чыгууга жардам берет. Сүйүү бул жерде каарманды коомдон жашыруучу башпаанек эмес, башкалардын өмүрүнө жоопкерчиликтүү кароого түрткү берген сезим катары окулат.
Арсендин акыркы кадамы да жөнөкөй жеңиш эмес. Ал барымтага алуу планына баш ийбей, аңчылыкты токтотот, бирок куралдуу коркутуу жана атышуу трагедияга алып келет. Демек, анын асылдыгы бардык аракетинин тууралыгында эмес. Арсен кысым алдында башкалардын өмүрүн соодалашуунун куралына айландыруудан баш тартат; бул көрүнүштү анын ак ниети менен аракетинин ортосундагы карама-каршылык катары чечмелөөгө болот.
Инсан менен коомдун конфликти
Арсенге каршы бир эле душман турбайт. Ал шаарда кадыр-баркты байлык менен өлчөгөн чөйрөгө, айылда кирешеден ажырагысы келбеген адамдардын каршылыгына туш болот. Аңчылык үзгүлтүккө учурагандан кийин айылдаштардын ачуусу анын жакындарына да багытталат. Коомдук басым ошентип жеке адамдын үйүнө чейин жетет.
Бул пикир келишпестикте жакырчылык маанилүү аспект болуп саналат. Айылдагылар үчүн чет элдик аңчылардын келиши акча табууга мүмкүнчүлүк болуп көрүнөт. Алардын муктаждыгын түшүнүү зарыл, бирок муктаждык жаныбарды жок кылууну же адамды барымтага алууну актабайт. Роман жокчулук башка бирөөнүн өмүрүнө кол салууга негиз боло алабы деген суроону кабыргасынан коет.
Таштанафган адилетсиз бөлүштүрүүгө нааразы болуп, байлардан өз үлүшүн алууну каалайт. Бирок ал күчкө таянат. Арсен анын нааразылыгынын себептерин түшүнсө да, кылмышын кабыл албайт. Бул айырма да маанилүү: адилетсиздикти көрүү адамга башка адилетсиздикти жасоого укук бербейт. Нааразылыктын себеби менен ага жооп берүү жолун өз-өзүнчө кароо керек.
Бирок коомдун баары бирдей таш боор болуп сүрөттөлбөйт. Элес, Кумар жана Жоро Арсенди акыркы сапарга узатууга аракеттенет. Таштанафгандын аза учурунда аскердик фуражкасын ыргытышын өзүнүн мурдагы жолунан баш тартуунун белгиси катары окууга болот. Бул көрүнүштөр адамдын өзгөрүүгө жөндөмдүү экенин да эске салат.
Акчанын маданиятка таасири
Айдананын операдан эстрадага өтүшү жеке карьералык өзгөрүү менен чектелбейт. Арсен үчүн бул өнөрдүн максаты алмашканын билдирет. Ал музыканын адамдын ички дүйнөсүн тереңдетишин каалайт; шоу-бизнес чөйрөсүндө болсо популярдуулук, жарнама жана киреше алдыга чыгат. Экөөнүн айырмасы ырдын жанрында эле эмес, чыгармачылыкты баалоонун өлчөмүндө жатат.
Арсен кыялданган опера уламышты жаңы көркөм формада улантмак. Бул — элдик мурасты өзгөртпөй кайталоо эмес, анын сезимдик жана адеп-ахлактык мазмунун бүгүнкү адамга жеткирүү аракети. Кыялдын ишке ашпай калышы сүйүү менен кошо маданий байланыштын да үзүлгөнүн көрсөтөт. Айдана Арсен үчүн ошол чыгарманы жарата турган өнөктөш болбой калат.
Мындан бардык эстрадалык музыка жаман же акча табуунун өзү күнөө деген бүтүм чыгаруу туура эмес. Романдагы сындын өзөгү — башка баалуулуктардын баарын кирешеге баш ийдирүү. Журналисттин сөзү, ырчынын таланты, тоодогу илбирс ар башка нерселер болгону менен, аларды товар катары гана кароонун кесепети бирдей: өз алдынча мааниси жоголот. Адабият таануучу М. С. Савина бул карама-каршылыкты руханий баалуулук менен коммерциялашуунун кагылышы аркылуу талдайт.
Жаабарс жана табиятты жок кылуу темасы
Жаабарс — окуяга кооздук үчүн кошулган жаныбар эмес. Анын өз тарыхы, күчү, жоготуусу жана жашоого умтулуусу бар. Ордун алдырып жибергенден кийинки жалгыздыгы Арсендин коомдон жана сүйгөн адамынан четтетилишине үндөшөт. Бирок бул окшоштук эки тагдырды биротоло бирдей кылып салбайт: илбирстин жашоосу табигый күрөшкө, адамдыкы коомдогу мамилелерге байланышкан.
Табияттагы күчтөрдүн алмашуусу менен бай аңчылардын көңүл ачуу үчүн өлтүрүүсүн да айырмалоо керек. Жаабарс жашоо үчүн аңчылык кылат. Аны атууга келген адамдар болсо тирүү жаныбарды олжо катары көрүшөт. Бул айырма жаратылыштагы өлүмдүн баарын бирдей түшүндүрүүгө жол бербейт: жашоонун зарылдыгы менен адамдын эрмеги — экөө эки башка нерсе.
Ушундай окулганда роман табиятты коргоо сейрек жаныбарды сактоо маселесинен кеңейет. Илбирстин баасы анын адамга канча киреше алып келеринен көз каранды эмес. Жаныбардын жашоого болгон укугун таануу адамдын өзү да күчкө гана байланган жан эмес экенин билдирет. Адам менен жаныбарга карата мамиленин адеп-ахлактык байланышы ушул жерден көрүнөт.
Акырында Жаабарстын денеси үңкүрдөн табылбай калганы жөнүндө сөз тарайт. Бул окуя романда эл арасында айтылган баян катары берилет. Аны илбирстин тирилиши деп эмес, табият элесинин мифтик уландысы катары чечмелөөгө болот.
Негизги символдор эмнени билдирет
Тоолор — окуя өтүп жаткан мейкиндик жана бекемдиктин образы. Аталыштагы кулоону адам ишенген таянычтардын кыйрашы катары чечмелөөгө болот. Сүйүү, абийир жана коомдук ишеним алсыраганда, сыртынан туруктуу көрүнгөн дүйнө ички жактан урайт. М.Текешова да тоо образын тагдыр, бекемдик жана жоопкерчилик менен байланыштырат. Бул — тоо образын символ катары окуунун бир жолу.
Түбөлүк колукту — жалаа жана зомбулук ажыраткан сүйүүнүн образы. Уламышта кызды уурдап, жигитине ал башка бирөөнү ээрчип кетти деп калп айтышат. Кыз кутулуп чыгат, бирок сүйгөнүн таппай калат. Анын издөөсү сүйүүдөн айрылуунун бүтпөгөн күйүтүн билдирет. Элестин да Арсенден ажыроосун ушул мотив менен байланыштырууга болот. Уламыш негизги сюжеттен бөлүнгөн кошумча окуя эмес, ал каармандардын ортодогу мамилесин баалоого жардам берет.
Үңкүр башында барымтага алынгандар кармала турган жай катары даярдалып, кийин жарадар болгон адам менен илбирстин акыркы башпаанегине айланат. Өмүр менен кош айтышып жаткан адам менен жаныбардын азабы катар коюлат.
Романда тагдыр адам алдын ала биле албаган күч катары көрүнөт. Бирок муну "боло турган нерсе акыры болмок экен, эч ким жооп бербейт" деген түшүнүккө айландырууга болбойт. Трагедияны адамдар өздөрү да шарттайт: бири пайда издейт, бири кылмышка барат, бири кайсы бир кырсыкты токтотууга аракеттенет. Тагдырдын белгисиздиги менен жасаган-эткениң үчүн жоопкерчилик чыгармада бирге турат.
Арсендин өлүмү анын бардык ойлорун талашсыз чындыкка айлантпайт. Анын тагдырын талдоодо ниет менен натыйжаны бирге кароо зарыл. Бул окуя окурманга каармандын азабын түшүнүп, ошол эле учурда анын кадамы жөнүндө өз алдынча ой жүгүртүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Роман негизги трагедия менен гана бүтпөйт. Арсен жазган "Убить — не убить" аңгемеси эпилог болуп, өлтүрүү же өлтүрүүдөн баш тартуу тандоосун кайра көтөрөт. Адам башка жанды жок кылууга укутуубу же өзүн токтото алабы деген акыркы суроо жеке каармандын тагдырына чейин кеңейет.
"Тоолор кулаганда" романынын негизги философиялык маанисин ушундан көрүүгө болот. Адамдык нарк ийгиликке жетүү менен гана өлчөнбөйт; ал кысталыш учурда кандай чечим кабыл алып, эмнеден баш тартканы менен байланыштуу. Арсен менен Жаабарстын катар коюлган трагедиясы адамды, маданиятты жана табиятты коргоо бири-бирине байланышкан милдет экенин көрсөтөт. Алардын ар бирин пайда үчүн гана баалоо жашоонун маанисин кемитет.
12 Бештин айы 2016, 11:21
