"Көк асаба" романы: мазмуну, каармандары жана тарыхый дүйнөсү
© Sputnik / Юрий Каплун
/ Жазылуу
"Көк асаба" — Түгөлбай Сыдыкбековдун байыркы кыргыздардын турмушун көркөм элестеткен чыгармасы. Романдын өзөгүндө элди бириктирүү, эркиндигин коргоо жана келечектеги башчыны тарбиялоо маселеси турат.
Окурман бул дүйнөнү көбүнчө Жаш Тегиндин өсүшү жана аны жолго салып жүргөн Эр-Кишинин иштери аркылуу тааныйт. Адылтай ажо болсо бөлүнгөн журтту көк асабанын алдына чогултууну көздөйт. Чыгарма сапар жана жетилүү, элдин жашоосу, согуштук окуялар деп бөлүнгөн үч чоң бөлүктөн турат.
Романды окууда бир нерсени эстен чыгарбоо керек: чыгармадагы доордун тарыхый негизи бар, бирок сюжет тарыхый документ эмес. Сыдыкбеков байыркы жазма эстеликтерге, санжырага жана элдик оозеки чыгармачылыкка таянган. Ошол материалдардан каармандарды, сүйлөшүүлөрдү, ырым-жырымдарды жана окуялардын байланышын түзгөн. Демек, романдагы бир салгылашууну же каармандын чечимин өзүнчө тарыхый күбөлүк катары келтирүүгө болбойт.
Романдын тарыхый негизи
Чыгарма окурманды енисейлик кыргыздардын жана аларга коңшу түрк элдеринин байыркы дүйнөсүнө алып барат. Енисей кыргыздары жөнүндө маалыматтар Орхон–Енисей жазма эстеликтеринде жана кытай жылнаамаларында кездешет. Алардын түрк мамлекеттери менен саясий жана аскердик мамилелери да тарыхый изилдөөлөрдө каралат. Бирок байыркы кыргыздардын ар бир кылымдагы так жайгашуусу боюнча илимий талкуулар бар. Ошондуктан романдагы бардык жерлерди жана окуяларды азыркы картага же бир жылга байлап түшүндүрүү жаңылыш болот. [4]
Сыдыкбеков ушул кеңири тарыхый алкактын ичинде адамдар кандай жашап, балдарын кантип тарбиялап, башчыдан эмнени күтүшү мүмкүн экенин сүрөттөйт. Анын көңүл борборунда согуштун датасы эмес, элдин тагдыры үчүн жоопкерчилик алган адам турат. Роман жазылган жана басылган мезгилдер да башка: үзүндүлөрү мурда жарыяланып, китеп түрүндө 1989-жылы чыккан. Бул датанын чыгарма сүрөттөгөн байыркы доорго тиешеси жок.
Окуялардын ырааты
1. Жаш мураскорго байланышкан үмүт. Адылтай ажонун уулу, жоокер Эр-Күлчур көз жумгандан кийин анын баласы Жаш Тегинге чоң жоопкерчилик жүктөлөт. Ал жөн гана белгилүү үй-бүлөнүн баласы болуп калбастан, эл баштоого жарай турган адам болуп өсүшү керек. Эр-Кишинин балага өзгөчө көңүл бурушу ушундан чыгат. Адабиятчы Гүлнара Айтпаева бул мамилени Эр-Кишинин досу Эр-Күлчурдун алдындагы парзы менен байланыштырат. Бул — каармандардын романдагы мамилеси, тарыхта дал ушундай адамдар жашаганынын далили эмес.
2. Тарбия сапар аркылуу жүрөт. Эр-Киши Жаш Тегинди жолго алып чыгат. Биринчи бөлүктөгү сапар баланы жер көргөзүү менен эле чектелбейт: ал адамдардын турмушун, өткөндү жана эл алдындагы милдетти тааныйт. Жолдо көргөндөрү менен уккан сөздөрү анын жетилүүсүнө кызмат кылат. Романдын биринчи бөлүгүндөгү негизги байланыш ушул: Эр-Киши үйрөтөт, Жаш-Тегин үйрөнөт.
3. Жеке тагдыр элдин жашоосу менен биригет. Экинчи бөлүктө каада-салт, жөрөлгө, аш, мелдеш жана адамдардын өз ара мамилеси кеңири сүрөттөлөт. Бул эпизоддор негизги окуядан четтөө эмес. Алар Жаш Тегин кийин кимдер үчүн жооп берерин көрсөтөт. Ошол эле учурда бийликке умтулуу жана биримдикке коркунуч жараткан аракеттер байкалат. Эрдене менен Урдананын бала жетилгенге чейин бош турган орунга көз артышы тууралуу адабий талдоо жүрөт. Мындай тиреш аркылуу автор мураскор болуу менен элдин ишенимине татыктуу болуунун айырмасын ачат.
4. Сырттан келген коркунуч күчөйт. Романда Элтерес кыргыздарга каршы турган күчтүн өкүлү катары чыгат. Адылтай ажонун элди бириктирүү тилеги эми сөз жүзүндө калбай, сыноого кабылат. Эр-Киши жана башка жоокерлер коргонуу менен согушка даярдык көрүшөт. Бул жерде каармандардын максаты бирдей эмес: бири элди сактоону ойлосо, башкасы бийликти же жеңишти көздөйт. Ушул айырма үчүнчү бөлүктөгү кагылышты түшүнүүгө жардам берет.
5. Салгылашуу негизги ойду ачат. Үчүнчү бөлүктө колдордун кагылышы жана Эр-Киши менен Элтереске байланышкан аскердик аракеттер сүрөттөлөт. Аны жөн гана "ким жеңди?" деген суроого кыскартпоо керек. Согушта элдин ынтымагы, башчынын чечими, жоокердин милдети сыналат. Чыгарманын аягы да бул дүйнө тууралуу баяндоонун бүт бойдон аяктаганын билдирбейт: автор андан ары чоң жортуул жөнүндө сөз башталарын ишарат кылган. Андыктан романды кийинки кылымдардагы кыргыз тарыхына чейин толук баяндап берген китеп катары кабыл алуу туура эмес.
Каармандар ким жана чыгармадагы ролу
Каарман | Ким | Чыгармадагы ролу |
Адылтай ажо | Эл башчысы, Эр-Күлчурдун атасы жана Жаш Тегиндин чоң атасы | Журтту бириктирүү максатын алып жүрөт |
Эр-Күлчур | Адылтайдын уулу, Жаш Тегиндин атасы, жоокер | Анын тагдыры мураскорду тарбиялоо милдетин курчутат |
Жаш-Тегин | Жаш мураскор | Сапар, тарбия жана сыноолор аркылуу эл алдындагы ордун түшүнө баштайт |
Эр-Киши | Жоокер, Жаш Тегиндин тарбиячысы | Балага жол көрсөтөт, элди коргоодогу чечимдери менен окуяны алдыга жылдырат |
Элтерес | Романда кыргыздарга каршы турган колдун башчысы | Сырткы коркунучту жана биримдиктин сыноосун көрсөтөт |
Эрдене, Урдана | Бийликке умтулган каармандар | Эл ичиндеги тирешти ачат |
Шап | Кыргыз колундагы жоокер | Согуштук бөлүктө карапайым адамдын эрдигин көрсөтөт |
Таблица каармандардын романдагы ордун түшүндүрөт, аларды тарыхый инсан деп кабылдоо туура эмес. Адабий изилдөөлөрдө борбордук каарманга басым ар башка коюлат: бир талдоодо үч муун — Адылтай, Эр-Күлчур, Жаш Тегин — өзөк болсо, башка талдоодо Эр-Кишинин жолу алдыңкы орунга чыгат. Окурман үчүн экөөнү бирге кароо пайдалуу: Жаш Тегин кантип жетилерин, Эр-Киши ага кантип жол көрсөтөрүн байкоо керек.
Байыркы турмуш кандай сүрөттөлөт
Романда тарбия эрте башталат: баланын ат минүүгө, сак болууга жана жоокердик өнөргө көнүшү айтылат. Бирок күчтүү болуу эле жетишсиз. Жаш Тегин элдин эс тутумун, сөздүн наркын, улуулар менен мамилени да үйрөнүүгө тийиш. Эр-Киши ошол сабактарды куру насаат түрүндө эмес, жолдо көргөн адамдар жана болгон окуялар аркылуу берет. Ошентип, келечектеги башчыны даярдоо чыгарманын ар кыл эпизоддорун бириктирет.
Автор жөрөлгөнү да маанилүү окуяга айлантат. Мисалы, адабий талдоодо Адылтайдын кушуна байланышкан ырым Жаш Тегинден эл эмнени күтүп жатканын билдирери түшүндүрүлөт. Бул көрүнүштү "VI–VIII кылымдагы бардык кыргыздар так ушундай ырым жасаган" деген тыянакка айландырууга болбойт. Романдагы ырымдын мааниси — каармандардын ишеними менен бийлик тууралуу түшүнүгүн ачуу. Анын тарыхта канчалык жана кайсы жерде колдонулганын өзүнчө булактар менен изилдөө керек.
Элдин күнүмдүк тиричилиги, мелдештери, ашы, кеңеши жана согушка даярдыгы бир дүйнөнүн бөлүгү болуп көрүнөт. Бул кең сүрөттөө окурманга өткөн заманды элестетүүгө көмөктөшөт. Ошол эле учурда адабиятчылар анын жанрын бирдей баалашпайт: автор аны тарыхый роман деп атаган, ал эми айрым изилдөөчүлөр эпикалык, дастанга жакын белгилерин да белгилешкен. Демек, китептен доордун көркөм образын алуу орундуу; аны байыркы турмуштун толук маалымдамасы катары кароо туура болбойт.
Эмне үчүн "Көк асаба"
Асаба — туу, байрак. Демек, аталыштагы көк асаба түз маанисинде көк түстөгү тууну билдирет. Романда анын мааниси мындан кең: Адылтай ажо ар башка адамдарды бир максатка чогултууну каалайт. Туу ошол биримдиктин көрүнүктүү белгисине айланат. Ал өзүнөн өзү элди күчтүү кылбайт; анын алдына чогулган адамдар орток милдетти кабыл алганда гана символдун мааниси ачылат.
Ошондуктан аталыш согуштук белги жөнүндө гана эмес. Ал "эл бириге алабы?" деген негизги суроону да камтыйт. Жаш Тегиндин тарбиясы, Эр-Кишинин кызматы, Адылтайдын тилеги жана тышкы коркунуч ушул суроонун айланасында байланышат. Аталыштын чыгармадагы маанисин чечмелөө, көк асабаны белгилүү бир тарыхый туунун так сүрөттөлүшү деп ырастоого негиз жок.
Түшүнүүгө кыйын сөздөр
Сөз | Бул макаладагы мааниси |
Асаба | Туу, байрак. Романдын аталышында биригүүнүн белгиси |
Ажо | Байыркы кыргыз башчысы үчүн колдонулган аталыш; Адылтайдын ордун түшүнүүгө жардам берет |
Тегин | Башкаруучу тукумга байланышкан наам. Жаш Тегиндин аталышы анын коомдогу ордун да билдирет |
Санжыра | Тек, ата-баба жана өткөн окуялар жөнүндө муундан муунга айтылган баян |
Орхон-Енисей жазуулары | Байыркы түрк жазма эстеликтери. Алар чыгармага доордун тилин жана элесин түзүүдө материал болгон |
Тегин наамынын енисейлик кыргыздарда колдонулганы тууралуу атайын илимий изилдөө бар. Ал эми асаба сөзүнүн "туу" мааниси сөздүктө берилет. Бул сөздөрдүн маанисин түшүнүү романды окууну жеңилдетет, бирок жазуучу колдонгон ар бир көөнө сөздү азыркы сөзгө түз эле алмаштырып окуу көркөм маанини жоготушу мүмкүн.
Тарыхый маалымат жана көркөм баяндоо
Тарыхый булактар менен текшериле турган негиз — енисейлик кыргыздардын тарыхта белгилүү болушу, башка түрк мамлекеттери менен мамилеси, байыркы жазма эстеликтердин сакталышы жана "тегин" сыяктуу наамдардын колдонулушу. Мисалы, романда кыргыздардын түрк кагандыктары менен кагылыштары жөнүндө маалымат бар, бирок бул факт романдагы согуштар дал ошондой болгонун билдирбейт.
Сыдыкбековдун көркөм баяндоосу — Жаш Тегиндин Эр-Киши менен сапары, каармандардын сүйлөшүүлөрү жана чечимдери, Адылтайдын үй-бүлөсүнүн тагдыры аркылуу берилген биримдик идеясы. Каармандын аты байыркы булактагы атка окшош болсо да романдагы өмүр баянын автоматтык түрдө тарыхый чындык деп эсептөөгө болбойт. Чыгарманын баалуулугу дал ушул жерде: ал окурманга кургак даталардын ордуна байыркы адамдардын милдети, ишеними жана тандоосу тууралуу ойлонууга мүмкүнчүлүк берет.
Булактар
Нарын облустук китепканасы — романдын библиографиясы жана мазмуну
Гүлнара Айтпаева — Көк асабада көрүнгөн кылым
Кыргыз энциклопедиясы — Енисей кыргыздары
КР УИАнын кабарлары — енисейлик кыргыздардагы тегин наамы
