Жаа

Көчмөн эл салгылашуу жана аңчылык кылуу үчүн курал-жарактын ар кандай түрүн пайдаланган. Анын ичинде жаа алмаштыргыс курал болуп, жыгач, тоо эчкинин мүйүзү, малдын тарамышынан жасалган. Кыргыз жоокерлеринин жаасынын узундугу 1,5 метрге чейин жетип, жебеси жүздөгөн метр аралыкты кыйынчылыксыз багындырган.

Андай жааны усталар кургатылган жыгачтын ички бетине тоо эчкинин мүйүзүн кынаптап жонуп жабыштырып, андан соң өз технологиясы менен жаанын сырткы бетине малдын тарамышын жумшартып тарап чаптаган. Аны чаптоо үчүн майдаланган тарамышты 10-12 саат кайнатып, соңунда даяр болгон коюу суюктукту колдонгон. Бул жаанын ийкемдүү, бышык болуп серпилүү күчүнүн артышын шарттаган.

Мындай жааларды кыргыздар жүздөгөн жылдар бою салгылашуу, аңчылык, мелдештерде пайдаланган. Адистердин айтымында, көчмөн элдердин жаа жасоо технологиясы бири-бирине окшош болуп көп деле айырмаланган эмес.

Жаанын кермеси жылкынын кылынан, майда малдын ичегисинен, тарамышынан өрүлүп даярдалган. Ага көп күч келгендиктен болушунча бекем жасалышы керек эле.

Жебеси негизинен табылгы, ыргай, кайыңдан жонулуп жасалып, учун сөөк, таш, жез, коло, темир, болот, коргошундан учталып бекитилген. Жебенин соңуна аэродинамика үчүн куштун канатчалары тагылган. Археологдор кыргыздар кезинде жебенин 25 түрүн пайдаланганын белгилешет.

Жебе менен жааны эки башка саадакка салып жүрүшкөн. Бышык кайыштан же кийизден тигилген саадакты жигиттер куруна бекитип алышчу.

Мурун кыргыз уулдуу болсо уруу башындагылар наристенин атасына үч жебе тартуулаган. Мындай белек урууда жоокер төрөлдү дегенди билдирген. Ошондой эле эркек киши көз жумганда да үч жебе маркум менен кошо көмүлгөн. Андан сырткары, кыргыздар согуш жарыялаарда жаанын жебесин чабарман аркылуу каршылашына жиберген. Мындай дипломатиялык ыкма тараптар ортосунда согуш баштала тургандыгынан кабар берген.

Кыргыздын ар бир жоокери аскердик салгылашууларга өз жаасы менен чыгып, аны атууда өтө чебер болушкан. Айрым жоокерлер бир учурда эле эки жебе менен ата алган.

Баса, жаа колдонулуп бүткөндө шак кермеси чечилип суу, күн тийбеген далдоо жерде сакталган. Антпесе жаанын жаагы бошоп, техникалык мүмкүнчүлүктөрүн жоготкон.